(untitled) (Bulletin KNOB, 2021)
Het onderzoek naar buitenplaatsen heeft zich vooral gericht op individuele huizen en tuinen. Rond de belangrijkste steden zijn echter al in de zeventiende en achttiende eeuw zulke aantallen buitenplaatsen gesticht dat ze het landschap domineerden. Echte buitenplaatsenlandschappen ontstonden langs een aantal rivieren (Amstel, Vecht), aan de binnenduinrand en in een aantal droogmakerijen. De rivieren werden in het midden van de zeventiende eeuw aangevuld met een net van trekvaarten en ook daaraan werden linten van buitenplaatsen gebouwd. De grootste dichtheid aan buitenplaatsen werd gebouwd rond Amsterdam, maar ook rond de andere grote steden in Holland en Zeeland kwamen er veel tot stand. De meeste waren bereikbaar over water, maar vooral in Zeeland namen landwegen een belangrijke plaats in. De meeste buitenplaatsen werden gesticht op of naast een landbouwbedrijf, dat meestal bleef bestaan en in veel gevallen de buitenplaats heeft overleefd.De grote dichtheden van buitenplaatsen is voor enkele gebieden gedetailleerd in tijdslijnen gevat. Daaruit blijkt dat het meestal ging om een langzame groei tot een hoogtepunt in de eerste helft van de achttiende eeuw, waarna een geleidelijke afname volgde. In een aantal gebieden is echter een veel snellere ontwikkeling te traceren, met name langs de Vecht. Na de bloei volgde een teruggang, waarbij in de laatste decennia van de achttiende en de eerste decennia van de negentiende eeuw grote aantallen buitenplaatsen zijn gesloopt en in veel gevallen het land weer in agrarisch gebruik kwam. De teruggang lijkt in Zeeland eerder te hebben plaatsgevonden dan in Holland, maar de regionale verschillen in de teruggang zijn nog onvoldoende duidelijk. In het tweede kwart van de negentiende eeuw werden weer nieuwe buitenplaatsen gebouwd, maar nu vooral in de reliëfrijke zandgebieden van de Utrechtse Heuvelrug en de zuidelijke Veluwezoom, ontsloten door spoorwegen. De eigenaren legden bij het huis tuinen in landschappelijke stijl aan. Ook kochten ze de aangrenzende enorme heidevelden van gemeenten of boeren en beplantten die met bos. Deze buitenplaatsen hebben daarom een heel ander karakter dan de buitenplaatsen uit de eerdere periode. De concentraties van buitenplaatsen hebben in het verleden het landschap gedomineerd en waar nog aanzienlijke resten over zijn, vertegenwoordigen ze ook vandaag de dag nog een belangrijke landschappelijke kwaliteit. Bescherming en beheer zou dan ook niet alleen over individuele buitenplaatsen moeten gaan, maar zou ook de groepen buitenplaatsen en hun onderlinge relaties (bijvoorbeeld in de vorm van zichtassen) moeten betreffen. Door beleid te formuleren voor buitenplaatsbiotopen en -linten heeft een aantal provincies de laatste jaren al goede aanzetten hiertoe gegeven.