(untitled) (Bulletin KNOB, 2023)
Binnen verschillende academische disciplines die zich op de (historische) bouwpraktijk richten, groeit de aandacht voor aannemers en hun medewerkers. Anders dan binnen de klassieke architectuurhistorische benadering worden hun aandeel en hun zeggenschap steeds vaker voorwerp van onderzoek. Na de Tweede Wereldoorlog werd het werkterrein van de aannemer gaandeweg gekenmerkt door productiviteit, specialisatie en industrialisatie, wat het professionele karakter van deze nijverheidstak grondig wijzigde. Maatschappelijke evoluties en de heersende idee van een allesomvattende welvaartstaat brachten van boven- en van onderaf veranderingen teweeg in deze traditioneel sterk conjunctuurgevoelige sector. In die context rees de diversiteit in de aannemerswereld, waarbij hun profiel en identiteit vandaag echter vaak ongekend blijven. Daarnaast hebben aannemers en hun medewerkers, in tegenstelling tot bijvoorbeeld architecten, doorgaans minder informatief en vaak fragmentair bronnenmateriaal nagelaten. Dit artikel probeert het potentieel van alternatief bronnenmateriaal aan te tonen door via een analyse van bedrijfsfoto’s het profiel en de identiteit van twee Belgische naoorlogse aannemers te doorgronden. Aannemers Van Coillie uit Oostende (1919-1976) en Van Laere uit Kruibeke (1938-1989) creëerden tijdens hun bestaan twee aanzienlijke fotocollecties, die recent door het Vlaams Architectuurinstituut (VAi) zijn ontsloten. Hierbij gaat specifiek aandacht uit naar een serie foto’s uit de jaren zestig en zeventig die de hoofdvestigingen van de bedrijven in beeld brengen. Deze bedrijfsterreinen en -gebouwen vormden het hart van de ondernemingen, die via een pragmatische of strategische inrichting hun profiel en identiteit weerspiegelden. In dit artikel worden de geselecteerde foto’s getoetst aan informatie die is ingewonnen uit een serie diepte-interviews met oud-medewerkers, om ze binnen hun specifieke historische context te kaderen. De analyse beslaat twee onderdelen, waarvan het eerste deel zich richt op het terrein, de bedrijfsarchitectuur en de inplanting. Dit geeft niet enkel informatie prijs over de omvang en de organisatie van de bouwfirma’s, maar ook over de bedrijfsstrategie en het professionele profiel. Via deze factoren probeerden ze bijvoorbeeld een sterke positie te creëren binnen de bouwpraktijk en zo hun naam te bestendigen. Het tweede deel analyseert enkele interieurs van het in 1961 opgetrokken Van Laere-hoofdkantoor. Een gelaagde visuele observatie toont aan hoe deze ruimtes onder meer de interne organisatie en de hiërarchische structuur uitademden en hoe Van Laere zich als bedrijf zowel intern als extern profileerde. De beelden maken eveneens duidelijk hoe er zich een organisatiecultuur en een geheel van waarden en normen ontwikkelden, die de bedrijfsidentiteit vormgaven. De bedrijfsleiding, de interne organisatie en het sociaal en lokaal netwerk waarin de firma’s waren ingebed, hadden bijgevolg een grote invloed op de plaats die ze als individuele actoren binnen de bouwpraktijk innamen. De voornaamste bevinding die uit deze twee benaderingen volgt, is de grote diversiteit die deze naoorlogse bouwactoren kenmerkt. Een kritische en biografische schets op vlak van activiteiten, profiel en identiteit is daarom noodzakelijk als vertrekpunt voor de ontleding van hun positie en de rol binnen de (inter)nationale naoorlogse bouwpraktijk. De analyses tonen hoe het fotomateriaal een rijke bron kan zijn om deze schets op te zetten.