Bulletin KNOB
type: channel
description: Het Bulletin KNOB is een wetenschappelijk tijdschrift op het terrein van het ruimtelijk erfgoed dat vier keer per jaar verschijnt en in binnen- en buitenland als belangrijke kennisbron wordt erkend.
publisher: Koninklijke Nederlandse Oudheidkundige Bond (KNOB)
language: nl
publication name: Bulletin KNOB
issn: 0166-0470
items: Material Gardens
items: Tijdelijk Beschikbaar
items: De Betoncentrale als Terraformingsmachine
items: Housing for Workers, by Workers
items: (Temporarily?) Out of Stock
items: De Gevelstenen van Amsterdam & Waar Haarlem in de Gevel Staat
items: Berlages Indische Reis/ Berlage Di Nusantara/ Berlage's Journey to the Indies
items: Het Verlangen naar Zee
items: Theodor Sanders 1847-1927
items: Zwolle townscapes by Jacobus Vrel
items: De wetgevende macht van de Belgische bouwvakker
items: Pacheco en Passage 44
items: Het Paleis aan de Maas
items: Rietveld Schröderhuis
items: Het Binnenhof Den Haag
items: Tweegesprek Bussels-Keblusek
items: Handel en hergebruik
items: Wet en rede
items: De toekomst van het verleden
items: Rombout Verhulst 1624-1698
items: Bouwmaterialen 1940-1990
items: Included | Architecture Repurposed
items: Hiaten in het landschap
items: Van hoog naar laag
items: Om 'ligt en digt te timmeren'
items: Sluizen in de ‘derrie’
items: Nieuws van de Bond
items: De invloed van veen op de inrichting van Nederland
items: ‘Het is absoluut overbodig, zelfs nadelig, om de gevels te verfraaien’
items: Een grote kerk in een dorp dat mislukte als stad

Material Gardens
type: item
description: Recently, the notion of material harvesting, collection, and reworking has gained significant attention as a crucial step in understanding essential aspects of building culture, particularly in relation to reuse, ma-terial scarcity, or, conversely, material availability. The ‘Recycling Beauty’ exhibition (Fondazione Prada, Milan 2022), which displayed Greek and Roman spolia, marble fragments, and pieces of sculptures placed alongside one other, alluded to practices of appropriation and possession, to the relationship between craftsmen and found resources, and to the need to store and preserve material in times of scarcity or political uncertainty. Similar questions have emerged in Dutch and Belgian contexts, for example, from research into the work of designer Marcel Raymaekers and his way of organizing salvaged materials (Marcel Raymaekers, pioneer in circular architecture, Vai, Antwerp 2023). Besides highlighting the relevance of practices linked to material reuse, exhibitions and installations also make clear by their very organization, how material collections take space and, at the same time, sculpt ever-changing landscapes. Building on these premises, and shifting the focus towards contemporary and less curated cases, this article critically examines the purpose, spatial qualities and configurations of three material storage typologies in the Dutch context – bricks and tiles, soil, and trees – highlighting their pivotal role in relation to material accessibility and availability. These sites, termed ‘material gardens’, are understood as experimental laboratories or ‘banks’, where the notion of availability is translated into the allocation and management of (material) reserves. Though often overlooked and considered marginal, such open spaces are in fact key sites where design and other creative processes are crucially tied to resource allocation and disposal, and impact collective imagination and practices. They are increasingly being positioned at the core o…
subject: Artikelen
  topic: section
creator: Chiara Pradel
rights: Auteursrecht (c) 2025 Chiara Pradel https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-12-16
publication date: 2025-12-16
starting page: 58
ending page: 71
doi: 10.48003/knob.124.2025.4.877

Tijdelijk Beschikbaar
type: item
description: In order to gain insight into the specifics of circular architecture as a necessary alternative to contemporary extractive building practices, this article examines the work of Marcel Raymaekers. Between 1962 and 2014, the Belgian architect and trader developed a practice in the reuse of building materials. In the post-war context, in which the construction sector began to rely increasingly on cheap, standardised, industrially produced materials, Raymaekers made a radical choice for alternative elements. His aversion to mass-produced elements stemmed from aesthetic preferences. A preference for sensory experiences as a guideline for living, and a great affinity with Assemblage Art, in which a design process starts from existing materials. His way of working was thus characterised by a totally different notion of 'availability' than is common today. Raymaekers started out as a hunter-gatherer, criss- crossing the country in search of material graveyards and demolition sites. For the first ten years, he worked extensively with materials from industrial waste streams, such as mesh stones (a residual product of sand and gravel extraction) and ship steel (recovered from obsolete ships for the steel processing industry). The immense demolition frenzy of 'Les Trente Glorieuses' also ensured the availability of materials such as bricks and roof tiles, which were recovered and processed in bulk. In addition, many high-quality, unique building components were released, which were finely crafted and ornamented and for which there was no longer any new equivalent on the materials market. In 1972, he founded Queen of the South (QotS), his materials stock and headquarters in Genk. From then on, Raymaekers became a permanent trader-designer. His established network of demolition contractors and wholesalers was crucial in this regard. During his career, he developed close partnerships with players such as reuse wholesaler Spinois and demolition contractors Scheerlinck, Leunen and V…
subject: Artikelen
  topic: section
creator: Arne Vande Capelle
creator: Lionel Devlieger
rights: Auteursrecht (c) 2025 Arne Vande Capelle, Lionel Devlieger https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-12-16
publication date: 2025-12-16
starting page: 41
ending page: 57
doi: 10.48003/knob.124.2025.4.876

De Betoncentrale als Terraformingsmachine
type: item
description: This article reconstructs how the development of a dense network of concrete plants was crucial in making concrete the basic material of an urbanizing construction culture. Belgium is treated as a paradigmatic case to argue that one – perhaps the main – reason why concrete became the most dominant building material in the world was due to the intensive way in which it was distributed and made available as a self-evident consumer product. The article describes how the relentless output of horizontal rotary kilns compelled the cement industry to adopt a bold 'politics of realization' – ensuring that massive cement volumes being produced actually found their way to the market. The solution lie in the development of a dense logistics network of concrete plants that efficiently produced and delivered ready-mix concrete directly to construction sites – actively shaping urbanization regimes capable of absorbing large volumes of concrete. Spurred on by cement giants CBR (Cimenteries et Briqueteries Réunies), CO (Ciments d’Obourg) and CCB (Compagnie des Ciments Belges), together with the establishment of the BVSB (Belgian Professional Association for Ready-Mix Concrete, 1962) and the IB joint venture (Inter-Beton, 1967), this strategy was increasingly formalized. In the fragmented Belgian urban landscape, concrete plants spread rapidly across the entire country. During the 1960s and ’70s, this new concrete regime put a veritable form of ‘terraforming’ into practice. Important material flows of sand, water and gravel were rationalized and distributed in bulk to the concrete plants in the network. From there, concrete spread across the country, driving a surge in construction —from major infrastructure to everyday urban practices—that transformed the Belgian landscape. As Belgium’s construction recession in the late 1970s deepened into a full-blown crisis in the early 1980s, the ready-mix concrete sector was sustained through major public contracts and a strategic pivot toward…
subject: Artikelen
  topic: section
creator: Tom Broes
rights: Auteursrecht (c) 2025 Tom Broes https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-12-16
publication date: 2025-12-16

Housing for Workers, by Workers
type: item
description: Housing programmes in the early twentieth century were meant to overcome shortages of dwellings for workers in many European industrial centres. Yet what was often overlooked was the fact that housing needed to be built by construction labour, and that labour also needed housing in order to be able to continue working. This article considers how housing scarcity intersected with the overlooked issue of labour scarcity: how the needs of construction workers were or were not addressed. It focuses on garden cities and related suburban settlements in England and Belgium – forms of development which, given their scale, required the mobilization of workers to remote sites, where workers often became the first occupants of what they were building. The first section considers the earliest garden cities in the UK, designed by Raymond Unwin and his associates: Letchworth, founded in 1903 by Ebenezer Howard’s Garden City Association; and Gretna, developed by the Ministry of Munitions during the First World War to support weapons production. The second section focuses on the post-armistice British housebuilding programme, when local municipalities were granted special subsidies to provide dwellings for workers on large suburban estates. The third section looks at reconstruction efforts in the devastated Westhoek region of Belgium, led by Raphaël Verwilghen and the Dienst der Verwoeste Gewesten (Department of Devastated Regions). In the British context, the contradictions in housing programmes were clearly articulated: cheap construction labour was needed for cheap dwellings, and this led to a paradox when the producers (workers) were also the consumers (residents). The underlying problem was that cheapness obscured actual costs. In Belgium, the connections were not so obvious: housing was promoted as a do-it-yourself activity, and even social housing was facilitated through a variety of special-interest groups. Nevertheless, in both cases, the unprecedented need for housing in …
subject: Artikelen
  topic: section
creator: Jesse Foster Honsa
rights: Auteursrecht (c) 2025 Jesse Foster Honsa https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-12-16
publication date: 2025-12-16
starting page: 6
ending page: 19

(Temporarily?) Out of Stock
type: item
description: Voorwoord bij het themanummer.
subject: Redactioneel
  topic: section
creator: Tom Broes
creator: Michiel Dehaene
rights: Auteursrecht (c) 2025 Tom Broes, Michiel Dehaene https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-12-16
publication date: 2025-12-16

De Gevelstenen van Amsterdam & Waar Haarlem in de Gevel Staat
type: item
description: Review of two books: the first one is written by Onno W. Boers (De Gevelstenen van Amsterda), the second book is written by Peter van Graafeiland (Waar Haarlem in de Gevel Staat).
subject: Boekbesprekingen
  topic: section
creator: Dirk J. de Vries
rights: Auteursrecht (c) 2025 Dirk J. de Vries https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-09-23
publication date: 2025-09-23
doi: 10.48003/knob.124.2025.3.871

Berlages Indische Reis/ Berlage Di Nusantara/ Berlage's Journey to the Indies
type: item
description: Review of a book written by Angeline Basuki, Loes van Iperen, Ester van Steekelenburg, Petra Timmer (red.).
subject: Boekbesprekingen
  topic: section
creator: Pauline K.M. van Roosmalen
rights: Auteursrecht (c) 2025 Pauline K.M. van Roosmalen https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-09-23
publication date: 2025-09-23
doi: 10.48003/knob.124.2025.3.868

Het Verlangen naar Zee
type: item
description: Review van een boek geschreven door Jeroen Cornilly.
subject: Boekbesprekingen
  topic: section
creator: Sophie van Ginneken
rights: Auteursrecht (c) 2025 Sophie van Ginneken https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-09-23
publication date: 2025-09-23
doi: 10.48003/knob.124.2025.3.867

Theodor Sanders 1847-1927
type: item
description: Review of a book written by Arjan den Boer.
subject: Boekbesprekingen
  topic: section
creator: Coert Peter Krabbe
rights: Auteursrecht (c) 2025 Coert Peter Krabbe https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-09-23
publication date: 2025-09-23
doi: 10.48003/knob.124.2025.3.866

Zwolle townscapes by Jacobus Vrel
type: item
description: Jacobus Vrel is known as the painter of over twenty townscapes from the period 1640-1660, which is to say shortly before the active period of such specialists of the genre as Jan van der Heijden, Gerrit Berckheyde and Jan Abrahamsz Beerstraten. However, nothing is known about Vrel himself, and until recently it had proved impossible to pinpoint the location of his townscapes. Now a step-by-step analysis of a limited number of pictures using building history indicators, maps and other historical tools, has made it possible to decipher many of the topographical and architectural elements of the townscape depicted by Vrel. They point to the northern part of the centre of Zwolle. Although Vrel had scant mastery of mathematical perspective, his townscapes were convincing spatial compositions and while not intended as a topographical records, they clearly referred to a specific neighbourhood. The completely non-academic and nonidealized nature of his depictions also makes them interesting as authentic visual documents of street life in the medieval part of an East Netherlands town in the mid-seventeenth century. Four townscapes can be placed near the town wall along Waterstraat, and two others on the corner of the Broeren- and Nieuwstraat. An interesting detail in this respect is that Vrel painted the same bakery eight times, and that four of those paintings show the same man, wearing a red cap and white shirt, looking out of the first-floor window. Three bakeries have an awning with a sign reading ‘this house is for rent’. Historical research has revealed that the bakery belonged to a certain Reijner Gerrijts, who also owned a rental property located next door on the street corner beneath a continuous tiled roof. According to hearth tax records, that property stood vacant in 1641. This unique piece of information led to the precise location of the bakery and to the names of the baker and the tenant.
subject: Artikelen
  topic: section
creator: Dirk J. de Vries
creator: Boudewijn Bakker
rights: Auteursrecht (c) 2025 Dirk J. de Vries, Boudewijn Bakker https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-09-23
publication date: 2025-09-23
doi: 10.48003/knob.124.2025.3.865

De wetgevende macht van de Belgische bouwvakker
type: item
description: Hoewel geen enkel architectuurproject zonder bouwvakkers wordt opgetrokken, blijven arbeiders pijnlijk onderbelicht in architectuur- en bouwgeschiedenis. Door het ontstaan en de ontwikkeling te traceren van de Algemene Centrale van de Bouw, de socialistische bouwvakbond in België, tracht dit artikel dit te remediëren. Het probeert daarbij voorbij te gaan aan de conventionele nadruk op de relatie tussen arbeiders en bouwpraktijk, en probeert juist aan te tonen hoe ook voorbij de werf bouwvakkers een belangrijke impact hadden op het wetgevend kader van de Belgische bouwsector. Hierbij wordt gefocust op de twee belangrijkste speerpunten van de bouwvakbond: de strijd voor een eerlijk loon, en betere veiligheid op de bouwplaats. Eerst via staking en later via meer geïnstitutionaliseerd overleg slaagde de organisatie erin het loon van bouwvakkers stevig te verankeren en te beschermen, terwijl het aan de hand van onderhandeling en perscampagnes het ontstaan van veiligheidsregulering op de werf vormgaf. Bovendien wist de vakbond deskundig te navigeren in het complex legaal landschap van de Belgische bouwsector: via collectieve arbeidsovereenkomsten en publieke lastenboeken zette het strategisch in op alternatieve vormen van regelgeving. Hierdoor moesten aanpassingen niet langs de vaak logge procedures van officiële wetgeving, en kon de vakbond een direct voelbare invloed uitoefenen op de bouwpraktijk. Deze legale instrumenten lieten de Centrale daarenboven toe om een antwoord te bieden op de ingrijpende technologische veranderingen en bouwmaterialen die op dat moment hun intrede deden in de bouwsector, door de nieuwe arbeidsrisico’s en technische skills die deze technologieën met zich meebrachten te valoriseren in verbeterde looncondities. Zo wisten bouwvakkers, een vergeten stem binnen architectuur-, bouw-, en sociale geschiedenis, hun wetgevende macht te laten gelden, en legden ze op beide strijdfronten de cruciale basis voor de verdere naoorlogse welvaartsontwikkelingen …
subject: Artikelen
  topic: section
creator: Simon De Nys-Ketels
rights: Auteursrecht (c) 2025 Simon De Nys-Ketels https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-09-23
publication date: 2025-09-23
starting page: 1
ending page: 20
doi: 10.48003/knob.124.2025.3.864

Pacheco en Passage 44
type: item
description: In het centrum van Brussel staat aan de Pachecolaan 44 een opmerkelijk gebouwcomplex van zestien bouwlagen (dertien bovengronds en drie ondergronds). Strategisch gelegen aan de Kleine Ring, fungeert het als herkenningspunt voor de buurt. Het gebouw is een blikvanger door het vlechtwerk van betonnen elementen in de gevel. Architect Marcel Lambrichs en zijn team ontwierpen het gebouw in 1964 voor het toenmalige Gemeentekrediet van België (Crédit Communal de Belgique). Pacheco, zoals het complex kortweg werd genoemd, bood meer dan zesduizend vierkante meter kantoorruimte en was tot 2015 de hoofdzetel van de bank. In de plint ter hoogte van de Kruidtuinlaan bevond zich een commerciële galerij met bioscoop, restaurants, winkels en auditorium. Deze ‘Passage 44’ stond in de jaren 1970 bekend als een bruisend cultureel centrum. Vandaag huisvest de toren de Dienst Vreemdelingenzaken, terwijl de plint wordt omgebouwd tot campus van de KU Leuven. Pacheco en Passage 44 zijn een onmiskenbaar onderdeel van het Brusselse collectieve geheugen en bij uitbreiding van dat van België. Aanleiding hiervoor zijn onder andere de drukbezochte tentoonstellingen en lezingen die het Gemeentekrediet in ‘zijn’ galerij organiseerde. De bank profileerde zich als maatschappelijk geëngageerd bedrijf en beschouwde het bevorderen van kunst en kennis als een van haar kerntaken. Daarnaast is de geschiedenis van het gebouw nauw verbonden met de naoorlogse ontwikkelingen op het gebied van stedenbouw en architectuur in Brussel. Omwille van, onder andere, zijn historische en stedenbouwkundige waarden is de voormalige hoofdzetel van het Gemeentekrediet sinds 2024 ingeschreven in de wettelijke erfgoedinventaris van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. Ondanks de interesse uit de erfgoedhoek komt de casus Pacheco in de bestaande literatuur weinig aan bod. Dit artikel kadert Pacheco en Passage 44 opnieuw in hun architectuurhistorische context en levert zo een bijdrage aan de kennis over het Brusselse naoorlogse …
subject: Artikelen
  topic: section
creator: Emma Bekaert
creator: Ryan Niezgocki
creator: María Inés Tobar Palacios
creator: Angad Ankala Rajasekar
rights: Auteursrecht (c) 2025 Emma Bekaert, Ryan Niezgocki, María Inés Tobar Palacios, Angad Ankala Rajasekar https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-07-17
publication date: 2025-07-17
doi: 10.48003/knob.124.2025.2.857

Het Paleis aan de Maas
type: item
description: Het nieuwe zeemagazijn van de Admiraliteit op de Maze, gebouwd tussen 1785 en 1788 op het Reuzeneiland aan de oostkant van Rotterdam, was een van de grootste bouwwerken uit de Republiek der Nederlanden, desalniettemin is het nadat het in 1891 afbrandde bijna geheel in de vergetelheid geraakt. Vijftien bewaarde ontwerptekeningen van de architect, de Italiaan Giovanni Giudici (1746-1819), geven inzicht in de ontwerpfases, technische detaillering en veranderende vormgeving van façade en interieur. Het zeemagazijn had primair de functie van opslag van wapentuig en scheepsmateriaal. Toch verried de architectuur deze utilitaire bestemming niet. De symmetrische, monumentale gevel met geblokte lisenen, bel-etage, balkons en beeldhouwwerk op het bekronende attiekblok gaf het gebouw een paleisachtig voorkomen. Vandaar dat het zeemagazijn in Rotterdam ook wel bekend stond als het ‘Paleis’. Giudici’s ontwerp week af van Stalpaerts zeventiende-eeuwse pakhuizen van de VOC en Amsterdamse Admiraliteit, die weliswaar ook een monumentale vormgeving hadden, maar waarvan de functie als pakhuis zichtbaar tot uitdrukking kwam in het exterieur. De paleisachtige vormgeving van het Rotterdamse magazijn hield verband met het hybride karakter van het gebouw: deels pakhuis, deels kantoor en deels ‘evenementenhal’. Naast opslagruimtes, werkplaatsen en kantoren was een aanzienlijk deel van het gebouw bestemd voor representatieve vertrekken. Het westelijke paviljoen bevatte onder andere een monumentale vestibule, een bibliotheekkamer, een wapenkamer en een salon met uitzicht op de rivier. Opvallend voor een magazijn is ook de aanwezigheid van een forse keuken die was toegerust voor grote eetfestijnen. In het middenpaviljoen werd een enorme multifunctionele ruimte gecreëerd met een vrije overspanning van elf meter, mogelijk gemaakt door een zware hulpconstructie, waaraan de vloerbalken van de tweede verdieping werden opgehangen. Deze ruimte kon worden gebruikt voor opslag, maar ook voor grootschal…
subject: Artikelen
  topic: section
creator: Merlijn Hurx
creator: Agnes Kooijman
rights: Auteursrecht (c) 2025 Merlijn Hurx, Agnes Kooijman https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-07-17
publication date: 2025-07-17
starting page: 20
ending page: 46
doi: 10.48003/knob.124.2025.2.856

Rietveld Schröderhuis
type: item
description: Review of a book written by Natalie Dubois and Jessica van Geel
subject: Boekbesprekingen
  topic: section
creator: Dolf Broekhuizen
rights: Auteursrecht (c) 2025 Dolf Broekhuizen https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-07-17
publication date: 2025-07-17
starting page: 54
ending page: 56

Het Binnenhof Den Haag
type: item
description: Review of a book redacted by J. van Kesteren-Lok.
subject: Boekbesprekingen
  topic: section
creator: Gabri Van Tussenbroek
rights: Auteursrecht (c) 2025 Gabri Van Tussenbroek https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-07-17
publication date: 2025-07-17
starting page: 52
ending page: 54

Tweegesprek Bussels-Keblusek
type: item
description: ‘Tweegesprek’ is een nieuwe, jaarlijkse rubriek in ons Bulletin waarin we een actueel en prikkelend vraagstuk binnen de interessegebieden van de KNOB (architectuur- en bouwgeschiedenis, stedenbouw, cultuurlandschap en monumentenzorg) centraal stellen. Op een Stelling volgt een Tegenstelling, waarin een vakgenoot reageert. Zo ontstaat een open dialoog tussen collega’s in het veld.
subject: Artikelen
  topic: section
creator: Stijn Bussels
creator: Marika Keblusek
rights: Auteursrecht (c) 2025 Stijn Bussels, Marika Keblusek https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-07-17
publication date: 2025-07-17
starting page: 47
ending page: 51

Handel en hergebruik
type: item
description: This article discusses the use of tuff stone in the period around 1000-1250 in what is now the Netherlands. During the Middle Ages tuff was used from the Rhineland to Denmark. The historiography of this subject comprises a great many books and articles on tuff and the earliest tuff stone buildings in the Netherlands, but a lack of written sources makes it difficult to get a detailed picture of the trade in tuff and its use in construction. The dating of buildings from this period is also very challenging. This article draws on contextual information in an attempt to provide more insight into the extraction, transport and trade in tuff before the year 1250, while also discussing the principal actors and material characteristics. To understand the context of tuff in the Netherlands one must first look at its distribution in Roman times. Tuff is known to have been used in over a hundred places in the Roman context and that material was sometimes reused in the Middle Ages. Although this reuse has never been systematically investigated, it can have consequences for the dating of medieval buildings, since that dating was sometimes based in part on certain characteristics of the material (block sizes). The article then looks at medieval tuff stone quarrying near Andernach. Quarrying of the stone had resumed in the tenth century, although it is impossible to give a precise date. Buyers played a crucial role, in particular the Cologne archbishops. The article names a number of these bishops as possible initiators of the interregional tuff-stone trade from the eleventh century onwards. In the Netherlands it can be assumed that the church building campaign of the Utrecht bishop Bernold had a major impact on the import of tuff from the Eifel region, judging by the massive size and regularity of the tuff-stone blocks used in the churches he commissioned. Unfortunately, building-historical aspects like masonry composition and stone sizes offer few reliable indicators for accurate…
subject: Artikelen
  topic: section
creator: Gabri van Tussenbroek
rights: Auteursrecht (c) 2025 Gabri van Tussenbroek https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-03-18
publication date: 2025-03-18
starting page: 1
ending page: 24
doi: 10.48003/knob.124.2025.1.845

Wet en rede
type: item
description: Since its introduction in 1912, the Auteurswet (Authors’ Act .copyright act) has protected works that have an ‘individual, original character’ and ‘bear the personal stamp of the maker’. The act grants that maker exclusive rights, including the right to exploitation. This means that the maker can decide for themselves how, where and when the work is made public or copied. In addition, the act confers personality rights, which protect the maker against changes or other impairments of the work that might damage their honour and reputation. Although the Auteurswet did not have its origins in the building industry, the act has certainly demonstrated its relevance to that sector, given that architects’ designs also fall under the protection of the act. Since 1912 several authors’ rights lawsuits have been filed in the context of the construction industry. These have focused in particular on the question of whether alterations to buildings encroach on the rights of the architect. Nowadays the debate often revolves around the tension between the creative vision of the architect on the one hand and functional or social interests on the other, such as a change of purpose. This leads to a weighing of interests in which the key consideration is how these interests relate to the personality rights of the architect. This article focuses on conflicts arising from changes to existing buildings during their architects’ lifetime. Four case histories are considered: the De Maerle villa (1917‑1918) in Huizen, the Metropool multi‑tenancy building (1991‑1992) in Amsterdam, the Ministry of Agriculture, Trade and Industry (2015) in The Hague, and the Naturalis Natural History Museum (2017) in Leiden. The key question is whether the arguments used in the evaluation and outcome of these cases have changed over time. The analysis of the four cases reveals that legislation, including the Auteurswet, is constantly subject to interpretation. In summary, the cases demonstrate that the act contin…
subject: Artikelen
  topic: section
creator: David Keuning
creator: Bente Peters
rights: Auteursrecht (c) 2025 David Keuning, Bente Peters https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-03-18
publication date: 2025-03-18
starting page: 25
ending page: 44
doi: 10.48003/knob.124.2025.1.846

De toekomst van het verleden
type: item
description: Bespreking van een boek van Thijs Weststeijn
subject: Boekbesprekingen
  topic: section
creator: Caroline Baetens
rights: Auteursrecht (c) 2025 Caroline Baetens https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-03-18
publication date: 2025-03-18
starting page: 53
ending page: 55
doi: 10.48003/knob.124.2025.1.850

Rombout Verhulst 1624-1698
type: item
description: Bespreking van een boek van Stefan Glasbergen
subject: Boekbesprekingen
  topic: section
creator: Arjan de Koomen
rights: Auteursrecht (c) 2025 Arjan de Koomen https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-03-18
publication date: 2025-03-18
starting page: 50
ending page: 52
doi: 10.48003/knob.124.2025.1.849

Bouwmaterialen 1940-1990
type: item
description: Bespreking van een boek van Kees Somer en Ronald Stenvert (red.)
subject: Boekbesprekingen
  topic: section
creator: Inge Bertels
rights: Auteursrecht (c) 2025 Inge Bertels https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-03-18
publication date: 2025-03-18
starting page: 48
ending page: 50
doi: 10.48003/knob.124.2025.1.848

Included | Architecture Repurposed
type: item
description: Bespreking van twee boeken van Sanne van den Breemer & Robert Winkel en Uri Gilad, Annuska Pronkhorst & Jan Peter Wingender (red.)
subject: Boekbesprekingen
  topic: section
creator: Marie-Thérèse van Thoor
rights: Auteursrecht (c) 2025 Marie-Thérèse van Thoor https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2025-03-18
publication date: 2025-03-18
starting page: 45
ending page: 47
doi: 10.48003/knob.124.2025.1.847

Hiaten in het landschap
type: item
description: Rond 2000 jaar geleden was veen op zeer grote schaal aanwezig in Laag-Nederland. Turfwinning en bodemdaling na ontginning hebben na verloop van tijd echter geleid tot het verdwijnen van grote hoeveelheden veen. Hierbij kwam een kwart van Nederland onder zeeniveau te liggen. Er ontstonden verschillende veendegradatielandschappen: het veenweidegebied, petgaten, veenplassen en -meren, droogmakerijen, maar ook getijdenarmen en zeekleipolders. Deze voor Laag-Nederland kenmerkende landschappen zijn voor een groot deel door de mens gevormd, maar de aanwezigheid van veen speelde hierbij een cruciale rol. De ruimtelijke verbreiding van deze veendegradatielandschappen is voor een belangrijk deel bepaald door de natuurlijke uitgangssituatie van het veenlandschap van voor de ontginningen. De transformatie van het veenlandschap voltrok zich in drie fasen. De eerste transformatie begon al rond de Romeinse tijd, waarbij uiteindelijk grote veengebieden zijn veranderd in zeekleigebieden, bijvoorbeeld in Zeeland, de Kop van Noord-Holland en delen van Noord-Nederland. Dit was het gevolg van vroege ontginningen, die leidden tot bodemdaling en overstromingen vanuit zee. Hierbij vormden dikwijls getijdengebieden met platen en geulen. Dit was het directe gevolg van de kwetsbaarheid van veen dat in grote delen van de kustvlakte aanwezig was; meest kwetsbare plekken lagen langs een dunne duinreep of bij een grote zeearm. Sedimentatie van zand en klei vanuit zee heeft een deel van het verdrinken naderhand kunnen compenseren. Grote zeearmen zoals Westerschelde en Oosterschelde zijn echter nog blijvend aanwezig als restanten van zee-inbraken. Vanaf de negende eeuw en in de eeuwen daarna vond een tweede grote transformatie plaats in het kustveenlandschap. Die van de grootschalige ontginning. Hierbij werd de natuurlijke moerasvegetatie op grote schaal verwijderd, het land werd ontwaterd en in gebruik genomen voor de landbouw. De natuurlijke veengroei stopte hiermee definitief en bodemdaling bego…
subject: Artikelen
  topic: section
creator: Harm Jan Pierik
rights: Auteursrecht (c) 2024 Harm Jan Pierik https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2024-12-24
publication date: 2024-12-24
starting page: 5
ending page: 19
doi: 10.48003/knob.123.2024.4.838

Van hoog naar laag
type: item
description: In this article the authors draw on three case studies in testing the merits of an alternative peatland reclamation model – namely, from high to low – put forward by several authors in recent years. According to this new model, the drainage of the peatlands started from peat mounds built on top of the dried out peatland, rather than by digging ditches from natural waterways (low) to the centre of the peatland (high). Archaeological and other data for all three case studies – IJsselmonde, Roderwolde and Zeevang – have been analysed as systematically as possible. Roderwolde qualifies as a kind of comparative study. It, too, was considered indicative of an alternative reclamation model but, thanks to extensive archaeological research, we have a fairly detailed picture of this reclamation. In short, it proceeded in accordance with the established model and the peat mounds are a secondary phenomenon. Based on an analysis of the data for IJsselmonde and Zeevang, we conclude that there is as yet no evidence to support the existence of an alternative model. In fact, although the data are incomplete, the drainage methods appear to be consistent with the established model. As in Roderwolde, the peat mounds are a secondary phenomenon: they were created at a time when the peatlands had already subsided considerably as a result of drainage, but large-scale embankment building had not yet taken place.
subject: Artikelen
  topic: section
creator: Marcel IJsselstijn
creator: Jeroen Zomer
rights: Auteursrecht (c) 2024 Marcel IJsselstijn, Jeroen Zomer https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2024-12-24
publication date: 2024-12-24
starting page: 20
ending page: 32
doi: 10.48003/knob.123.2024.4.839

Om 'ligt en digt te timmeren'
type: item
description: Bij een opgraving in 2013 in Aalsmeer werden de resten van een gebouw aangetroffen dat op een opmerkelijke wijze was gefundeerd, namelijk op veenturfblokken: uitgebaggerd veen dat in blokken gesneden werd gedroogd en algemeen bekend is als brandstof uit vroeger tijden. Omdat veenturf soms ook inpandig wordt aangetroffen, vooral als isolatiemateriaal, rees de vraag of veenturf door de bouwers was gebruikt als een incidentele, pragmatische oplossing met voorhanden materiaal, of dat het een destijds een meer algemeen gebruikt bouwmateriaal betreft. Deze onderzoeksvraag leidde tot een grootschalige inventarisatie van literatuur, archeologische en bouwhistorische rapporten. Doordat de veenturfblokken incidenteel in panden worden aangetroffen bij verbouwing of sloop, is niet goed duidelijk hoe algemeen het gebruik was. Dit is ook het geval voor de meer innovatieve voorbeelden van geperste turfmolm. Vondsten worden in bouwhistorische rapporten en de literatuur meestal gezien als iets unieks en anekdotisch beschreven. Echter, uit de inventarisatie kwam naar voren dat het gebruik van veenturf als bouwmateriaal een historisch bouwkundig fenomeen is dat door innovaties in de twintigste eeuw in onbruik raakte en daarmee grotendeels in de vergetelheid. Door vermeldingen in negentiende-eeuwse handboeken voor bouwkunde, en artikelen in vaktijdschriften uit dezelfde periode, kon worden geconcludeerd dat het gebruik van veenturf niet incidenteel was. Interessant aan het gebruik van veenturf voor funderingen is het feit dat dit regionaal werd bepaald. Enerzijds vanwege de ruime aanwezigheid van het materiaal, anderzijds vanwege de gunstige eigenschappen: het lichte gewicht, de flexibiliteit en het waterkerende karakter, die ideaal waren voor het bouwen op de slappe veengronden. Voorzichtig kan worden geconcludeerd dat deze bouwmethode vanaf het tweede kwart van de zestiende eeuw in de Nederlandse veengebieden in zwang raakte. Een verklaring hiervoor is de ontwikkeling van het slagtur…
subject: Artikelen
  topic: section
creator: Michel van Dam
creator: Tijmen Kok
rights: Auteursrecht (c) 2024 Michel van Dam, Tijmen Kok https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2024-12-24
publication date: 2024-12-24
starting page: 33
ending page: 51
doi: 10.48003/knob.123.2024.4.841

Sluizen in de ‘derrie’
type: item
description: In de jaren 1540–70 maakte de sluisbouw in de Lage Landen een belangrijke transitie door. Naast de introductie van puntdeuren was het toenemend gebruik van steen een wezenlijke innovatie. Dit bouwmateriaal had het voordeel dat de levensduur van sluizen verlengd werd en ze ook groter gemaakt konden worden, wat aanzienlijke voordelen bood voor de scheepvaart en waterbeheer: de verbeterde sluizen hebben daardoor een essentiële bijdrage geleverd aan de opkomst en bloei van de Republiek. Deze nieuwe waterbouwkundige werken waren veel zwaarder dan hun houten voorgangers en moesten goed gefundeerd worden in de moerassige ondergrond bestaande uit klei en veen. De bouwtechnische aspecten van de bouw van sluizen zijn nog onderbelicht. Sluisbouw vormt een niche die nauwelijks op aandacht van architectuurhistorici kan rekenen. Dat is onterecht, want het bouwen van sluizen ontwikkelde zich niet in een vacuüm; het was een belangrijke opdracht voor stadbouwmeesters en aannemers in de Hollandse steden. Ook zijn er aanwijzingen dat de constructieve uitdagingen van het aanleggen van zware stenen sluizen in de slappe Hollandse bodem belangrijk zijn geweest voor een wetenschappelijke benadering van het bouwen in veengebieden. De eigentijdse discussies over de beste funderingstechnieken voor sluizen laten zien dat er geen standaardoplossingen bestonden en dat experts met uiteenlopende achtergronden bij de bouw betrokken waren. Het is nog onduidelijk hoe het ontwerpproces van funderingen in de zestiende eeuw eruitzag en in hoeverre de transitie van houten naar stenen sluizen een bijdrage heeft geleverd in de ontwikkeling van verbeterde funderingstechnieken in het algemeen. Zowel experts als hun opdrachtgevers zochten naar zoveel mogelijk zekerheid in een veld waarin de kennis nog in ontwikkeling was. Het leren van andere voorbeelden was wezenlijk en om kennis vast te leggen werd werden technische tekeningen en maquettes steeds belangrijker. Er ontstond een bovenregionaal kennisnetwerk da…
subject: Artikelen
  topic: section
creator: Merlijn Hurx
rights: Auteursrecht (c) 2024 Merlijn Hurx https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2024-12-24
publication date: 2024-12-24
starting page: 52
ending page: 77
doi: 10.48003/knob.123.2024.4.842

Nieuws van de Bond
type: item
description: Het KNOB-bestuur blaast de traditie van zijn voorgangers nieuw leven in: op gezette tijden wendt het zich met Nieuws van de Bond in gedrukte vorm tot zijn leden.
subject: Redactioneel
  topic: section
creator: Korrie Louwes
rights: Auteursrecht (c) 2024 Korrie Louwes https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2024-12-24
publication date: 2024-12-24
starting page: 78
ending page: 79
doi: 10.48003/knob.123.2024.4.844

De invloed van veen op de inrichting van Nederland
type: item
description: Voorwoord bij het themanummer
subject: Redactioneel
  topic: section
creator: Jaap Evert Abrahamse
creator: Merlijn Hurx
creator: Kim Zweerink
rights: Auteursrecht (c) 2024 Jaap Evert Abrahamse, Merlijn Hurx, Kim Zweerink https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2024-12-24
publication date: 2024-12-24
starting page: 1
ending page: 3
doi: 10.48003/knob.123.2024.4.843

‘Het is absoluut overbodig, zelfs nadelig, om de gevels te verfraaien’
type: item
description: Following World War I, Belgium faced a severe housing crisis, necessitating a comprehensive reform of social housing policy. Established in 1919, the National Society for Cheap Housing (Nationale Maatschappij voor Goedkope Woningen en Woonvertrekken, nmgww) aimed not only to repair material damage but also to address new social and societal demands. However, financial resources were limited, while there was also a severe shortage of (traditional) building materials and skilled labour. Progressive architects attempted to create a new, socially engaged architecture with a modernist vocabulary through the nmgww. They also advocated for the application of alternative building methods that had the added advantage of being financially favourable. The lack of expertise and experience with these alternative methods prompted the nmgww to set up an experimental project at Het Rad in Anderlecht in 1920. It entailed the construction of some sixty houses, employing eighteen different building systems. While most of these systems used concrete blocks, three utilized a prefabricated skeleton, and two opted for cast-in-situ concrete using monolithic casting systems. Nearly all utilized ‘lean concrete’, a type of concrete with a low cement content. Furthermore, in most cases part of the aggregate was replaced with industrial waste products to reduce costs and improve thermal properties. The intention was to perform an extensive evaluation and objective comparison of the different building systems. Yet even before the experiments had been concluded, the nmgww started to actively promote the German casting system Non Plus. For example, it invited local housing associations to participate in a study trip to Merseburg near Berlin to familiarize themselves with the system. Successfully, as it turns out as the system was subsequently used in the garden suburbs of Klein Rusland in Zelzate (1920-1923) and La Cité Moderne in Sint-Agatha-Berchem (1922-1925). The two districts were designed re…
subject: Artikelen
  topic: section
creator: Stephanie Van de Voorde
creator: Robby Fivez
rights: Auteursrecht (c) 2024 Stephanie Van de Voorde, Robby Fivez https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2024-09-24
publication date: 2024-09-24
starting page: 1
ending page: 29
doi: 10.48003/knob.123.2024.3.830

Een grote kerk in een dorp dat mislukte als stad
type: item
description: De Oude Jeroenskerk in het Zuid-Hollandse kustdorp Noordwijk is de grootste en een van de gaafst bewaard gebleven laatmiddeleeuwse Hollandse dorpskerken. In vergelijking met het dorp waarin ze staat en de dorpskerken in de omgeving is de Oude Jeroenskerk zeer evenwichtig van opzet, maar vooral opvallend groot. Dit fenomeen, een grote kerk in een kleine plaats, is interessant maar nooit onderwerp geweest van een specifiek onderzoek. De nederzetting Nordcha ontwikkelde zich na de wonderbaarlijke vondst van de beenderen van Jeroen rond 976, de missionaris die in 856 door de Noormannen werd vermoord, tot een bedevaartsoord met stadse trekken. Toen omstreeks 1316 ook de schedel van Jeroen werd ‘gevonden’ nam de groei van het dorp een vlucht, en de kerk groeide mee. Op 1 april 1398 kreeg het dorp stadsrechten, maar op 12 maart 1399 werden de handvesten weer ingeleverd. De aanvragers waren er niet toe gerechtigd, en men had zich klaarblijkelijk ook verkeken op de kosten die de status van stad met zich meebracht. Wat bleef was de in aanbouw zijnde grote kerk, die rond 1500 werd voltooid. Voor de bouw en verschijningsvorm van de Oude Jeroenskerk lijken de grafelijkheid en de lokale adel bepalend te zijn geweest. Beginnend met graaf Dirk II, die in 976 toestemming gaf een kerk te stichten. De bouwheren van de bakstenen kerk zijn niet bekend. Het is denkbaar dat de eerste aanzet, een toren (1260), werd gegeven door ambachtsheer Albrecht van Velsen. Hij was in dezelfde periode betrokken bij de stichting van het cisterciënzerinnenklooster Leeuwenhorst in het nabijgelegen Noordwijkerhout. De fase waarin de kerk haar driebeukige, pseudo-basilicale opzet kreeg, werd mogelijk geïnitieerd door graaf Albrecht van Beieren (1336-1404). Hij was degene die gehoor gaf aan de wens van ambitieuze dorpelingen om hun dorp op te waarderen naar een stad. Reden voor de aanname zijn de opvallende overeenkomsten in plattegrond en opstand met de Sint Jacobskerk in ’s-Gravenhage vóór de ingrijpende v…
subject: Artikelen
  topic: section
creator: Michel van Dam
rights: Auteursrecht (c) 2024 Michel van Dam https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
date: 2024-09-24
publication date: 2024-09-24
starting page: 30
ending page: 46
doi: 10.48003/knob.123.2024.3.831