Het Bulletin KNOB is een wetenschappelijk tijdschrift op het terrein van het ruimtelijk erfgoed dat vier keer per jaar verschijnt en in binnen- en buitenland als belangrijke kennisbron wordt erkend.
Koninklijke Nederlandse Oudheidkundige Bond (KNOB)
Recently, the notion of material harvesting, collection, and reworking has gained significant attention as a crucial step in understanding essential aspects of building culture, particularly in relation to reuse, ma-terial scarcity, or, conversely, material availability. The ‘Recycling Beauty’ exhibition (Fondazione Prada, Milan 2022), which displayed Greek and Roman spolia, marble fragments, and pieces of sculptures placed alongside one other, alluded to practices of appropriation and possession, to the relationship between craftsmen and found resources, and to the need to store and preserve material in times of scarcity or political uncertainty. Similar questions have emerged in Dutch and Belgian contexts, for example, from research into the work of designer Marcel Raymaekers and his way of organizing salvaged materials (Marcel Raymaekers, pioneer in circular architecture, Vai, Antwerp 2023). Besides highlighting the relevance of practices linked to material reuse, exhibitions and installations also make clear by their very organization, how material collections take space and, at the same time, sculpt ever-changing landscapes. Building on these premises, and shifting the focus towards contemporary and less curated cases, this article critically examines the purpose, spatial qualities and configurations of three material storage typologies in the Dutch context – bricks and tiles, soil, and trees – highlighting their pivotal role in relation to material accessibility and availability. These sites, termed ‘material gardens’, are understood as experimental laboratories or ‘banks’, where the notion of availability is translated into the allocation and management of (material) reserves. Though often overlooked and considered marginal, such open spaces are in fact key sites where design and other creative processes are crucially tied to resource allocation and disposal, and impact collective imagination and practices. They are increasingly being positioned at the core of construction and deconstruction processes, raising relevant ecological questions and helping to shape tacit knowledge on material reuse.
Auteursrecht (c) 2025 Chiara Pradel https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
In order to gain insight into the specifics of circular architecture as a necessary alternative to contemporary extractive building practices, this article examines the work of Marcel Raymaekers. Between 1962 and 2014, the Belgian architect and trader developed a practice in the reuse of building materials. In the post-war context, in which the construction sector began to rely increasingly on cheap, standardised, industrially produced materials, Raymaekers made a radical choice for alternative elements. His aversion to mass-produced elements stemmed from aesthetic preferences. A preference for sensory experiences as a guideline for living, and a great affinity with Assemblage Art, in which a design process starts from existing materials. His way of working was thus characterised by a totally different notion of 'availability' than is common today. Raymaekers started out as a hunter-gatherer, criss- crossing the country in search of material graveyards and demolition sites. For the first ten years, he worked extensively with materials from industrial waste streams, such as mesh stones (a residual product of sand and gravel extraction) and ship steel (recovered from obsolete ships for the steel processing industry). The immense demolition frenzy of 'Les Trente Glorieuses' also ensured the availability of materials such as bricks and roof tiles, which were recovered and processed in bulk. In addition, many high-quality, unique building components were released, which were finely crafted and ornamented and for which there was no longer any new equivalent on the materials market. In 1972, he founded Queen of the South (QotS), his materials stock and headquarters in Genk. From then on, Raymaekers became a permanent trader-designer. His established network of demolition contractors and wholesalers was crucial in this regard. During his career, he developed close partnerships with players such as reuse wholesaler Spinois and demolition contractors Scheerlinck, Leunen and Vander Elst, each active in their own geographical area and building niche. Raymaekers' architecture became increasingly baroque, but also more homogeneous due to his focus on architectural antiques. QotS was set up as a veritable machine for convincing people of the power of these elements. From the 1980s onwards, the supply of building antiques declined due to the mechanisation of the demolition sector, rising labour costs and the increasing clout of heritage protection. His supply chains came to a standstill. Raymaekers began importing more materials from abroad. His practice became increasingly exclusive, targeting wealthy clients, although he also continued to build for middle-class clients through self-build and long-term construction projects. Eventually, Raymaekers had to go as far as India to find building materials. After 2000, the influx of materials became too expensive and too difficult, and clients began to stay away. In 2014, QotS went bankrupt. Raymaekers' work shows how circular architecture depends on locally anchored supply networks, which are difficult to scale up due to the nature of the urban mine, where a wide variety of materials are released unpredictably, scattered and in small quantities. His practice was also strongly linked to a specific phase in the urbanisation and modernisation process: the period of unbridled demolition of pre-war buildings. Raymaekers' identity as a designer-trader was so intertwined with this period that his business inevitably ceased to exist with the demise of the ideology of progress that had given rise to it. This case study shows that the sustainable matching of supply and demand in second-hand materials will always have to be dynamic.
Auteursrecht (c) 2025 Arne Vande Capelle, Lionel Devlieger https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
De Betoncentrale als Terraformingsmachine
This article reconstructs how the development of a dense network of concrete plants was crucial in making concrete the basic material of an urbanizing construction culture. Belgium is treated as a paradigmatic case to argue that one – perhaps the main – reason why concrete became the most dominant building material in the world was due to the intensive way in which it was distributed and made available as a self-evident consumer product. The article describes how the relentless output of horizontal rotary kilns compelled the cement industry to adopt a bold 'politics of realization' – ensuring that massive cement volumes being produced actually found their way to the market. The solution lie in the development of a dense logistics network of concrete plants that efficiently produced and delivered ready-mix concrete directly to construction sites – actively shaping urbanization regimes capable of absorbing large volumes of concrete. Spurred on by cement giants CBR (Cimenteries et Briqueteries Réunies), CO (Ciments d’Obourg) and CCB (Compagnie des Ciments Belges), together with the establishment of the BVSB (Belgian Professional Association for Ready-Mix Concrete, 1962) and the IB joint venture (Inter-Beton, 1967), this strategy was increasingly formalized. In the fragmented Belgian urban landscape, concrete plants spread rapidly across the entire country. During the 1960s and ’70s, this new concrete regime put a veritable form of ‘terraforming’ into practice. Important material flows of sand, water and gravel were rationalized and distributed in bulk to the concrete plants in the network. From there, concrete spread across the country, driving a surge in construction —from major infrastructure to everyday urban practices—that transformed the Belgian landscape. As Belgium’s construction recession in the late 1970s deepened into a full-blown crisis in the early 1980s, the ready-mix concrete sector was sustained through major public contracts and a strategic pivot toward specialized concrete mixes that unlocked new niche markets. In this way, the concrete plant became increasingly entrenched as an indisputable cause of Belgian urbanization’s ‘cement addiction’. By focusing on the concrete plant, the article provides a new spatial perspective on the political ecology of concrete and raises questions about the sustainability of a building culture in which the overproduction and overcon-sumption of this extractive material is a structural component.
Auteursrecht (c) 2025 Tom Broes https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Housing programmes in the early twentieth century were meant to overcome shortages of dwellings for workers in many European industrial centres. Yet what was often overlooked was the fact that housing needed to be built by construction labour, and that labour also needed housing in order to be able to continue working. This article considers how housing scarcity intersected with the overlooked issue of labour scarcity: how the needs of construction workers were or were not addressed. It focuses on garden cities and related suburban settlements in England and Belgium – forms of development which, given their scale, required the mobilization of workers to remote sites, where workers often became the first occupants of what they were building. The first section considers the earliest garden cities in the UK, designed by Raymond Unwin and his associates: Letchworth, founded in 1903 by Ebenezer Howard’s Garden City Association; and Gretna, developed by the Ministry of Munitions during the First World War to support weapons production. The second section focuses on the post-armistice British housebuilding programme, when local municipalities were granted special subsidies to provide dwellings for workers on large suburban estates. The third section looks at reconstruction efforts in the devastated Westhoek region of Belgium, led by Raphaël Verwilghen and the Dienst der Verwoeste Gewesten (Department of Devastated Regions). In the British context, the contradictions in housing programmes were clearly articulated: cheap construction labour was needed for cheap dwellings, and this led to a paradox when the producers (workers) were also the consumers (residents). The underlying problem was that cheapness obscured actual costs. In Belgium, the connections were not so obvious: housing was promoted as a do-it-yourself activity, and even social housing was facilitated through a variety of special-interest groups. Nevertheless, in both cases, the unprecedented need for housing in both contexts prompted innovative efforts to house those who build.
Auteursrecht (c) 2025 Jesse Foster Honsa https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Auteursrecht (c) 2025 Tom Broes, Michiel Dehaene https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
De Gevelstenen van Amsterdam & Waar Haarlem in de Gevel Staat
Review of two books: the first one is written by Onno W. Boers (De Gevelstenen van Amsterda), the second book is written by Peter van Graafeiland (Waar Haarlem in de Gevel Staat).
Auteursrecht (c) 2025 Dirk J. de Vries https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Berlages Indische Reis/ Berlage Di Nusantara/ Berlage's Journey to the Indies
Review of a book written by Angeline Basuki, Loes van Iperen, Ester van Steekelenburg, Petra Timmer (red.).
Auteursrecht (c) 2025 Pauline K.M. van Roosmalen https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Review van een boek geschreven door Jeroen Cornilly.
Auteursrecht (c) 2025 Sophie van Ginneken https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Review of a book written by Arjan den Boer.
Auteursrecht (c) 2025 Coert Peter Krabbe https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Jacobus Vrel is known as the painter of over twenty townscapes from the period 1640-1660, which is to say shortly before the active period of such specialists of the genre as Jan van der Heijden, Gerrit Berckheyde and Jan Abrahamsz Beerstraten. However, nothing is known about Vrel himself, and until recently it had proved impossible to pinpoint the location of his townscapes. Now a step-by-step analysis of a limited number of pictures using building history indicators, maps and other historical tools, has made it possible to decipher many of the topographical and architectural elements of the townscape depicted by Vrel. They point to the northern part of the centre of Zwolle. Although Vrel had scant mastery of mathematical perspective, his townscapes were convincing spatial compositions and while not intended as a topographical records, they clearly referred to a specific neighbourhood. The completely non-academic and nonidealized nature of his depictions also makes them interesting as authentic visual documents of street life in the medieval part of an East Netherlands town in the mid-seventeenth century. Four townscapes can be placed near the town wall along Waterstraat, and two others on the corner of the Broeren- and Nieuwstraat. An interesting detail in this respect is that Vrel painted the same bakery eight times, and that four of those paintings show the same man, wearing a red cap and white shirt, looking out of the first-floor window. Three bakeries have an awning with a sign reading ‘this house is for rent’. Historical research has revealed that the bakery belonged to a certain Reijner Gerrijts, who also owned a rental property located next door on the street corner beneath a continuous tiled roof. According to hearth tax records, that property stood vacant in 1641. This unique piece of information led to the precise location of the bakery and to the names of the baker and the tenant.
Auteursrecht (c) 2025 Dirk J. de Vries, Boudewijn Bakker https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
De wetgevende macht van de Belgische bouwvakker
Hoewel geen enkel architectuurproject zonder bouwvakkers wordt opgetrokken, blijven arbeiders pijnlijk onderbelicht in architectuur- en bouwgeschiedenis. Door het ontstaan en de ontwikkeling te traceren van de Algemene Centrale van de Bouw, de socialistische bouwvakbond in België, tracht dit artikel dit te remediëren. Het probeert daarbij voorbij te gaan aan de conventionele nadruk op de relatie tussen arbeiders en bouwpraktijk, en probeert juist aan te tonen hoe ook voorbij de werf bouwvakkers een belangrijke impact hadden op het wetgevend kader van de Belgische bouwsector. Hierbij wordt gefocust op de twee belangrijkste speerpunten van de bouwvakbond: de strijd voor een eerlijk loon, en betere veiligheid op de bouwplaats. Eerst via staking en later via meer geïnstitutionaliseerd overleg slaagde de organisatie erin het loon van bouwvakkers stevig te verankeren en te beschermen, terwijl het aan de hand van onderhandeling en perscampagnes het ontstaan van veiligheidsregulering op de werf vormgaf. Bovendien wist de vakbond deskundig te navigeren in het complex legaal landschap van de Belgische bouwsector: via collectieve arbeidsovereenkomsten en publieke lastenboeken zette het strategisch in op alternatieve vormen van regelgeving. Hierdoor moesten aanpassingen niet langs de vaak logge procedures van officiële wetgeving, en kon de vakbond een direct voelbare invloed uitoefenen op de bouwpraktijk. Deze legale instrumenten lieten de Centrale daarenboven toe om een antwoord te bieden op de ingrijpende technologische veranderingen en bouwmaterialen die op dat moment hun intrede deden in de bouwsector, door de nieuwe arbeidsrisico’s en technische skills die deze technologieën met zich meebrachten te valoriseren in verbeterde looncondities. Zo wisten bouwvakkers, een vergeten stem binnen architectuur-, bouw-, en sociale geschiedenis, hun wetgevende macht te laten gelden, en legden ze op beide strijdfronten de cruciale basis voor de verdere naoorlogse welvaartsontwikkelingen in de Belgische bouwsector.
Auteursrecht (c) 2025 Simon De Nys-Ketels https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
In het centrum van Brussel staat aan de Pachecolaan 44 een opmerkelijk gebouwcomplex van zestien bouwlagen (dertien bovengronds en drie ondergronds). Strategisch gelegen aan de Kleine Ring, fungeert het als herkenningspunt voor de buurt. Het gebouw is een blikvanger door het vlechtwerk van betonnen elementen in de gevel. Architect Marcel Lambrichs en zijn team ontwierpen het gebouw in 1964 voor het toenmalige Gemeentekrediet van België (Crédit Communal de Belgique). Pacheco, zoals het complex kortweg werd genoemd, bood meer dan zesduizend vierkante meter kantoorruimte en was tot 2015 de hoofdzetel van de bank. In de plint ter hoogte van de Kruidtuinlaan bevond zich een commerciële galerij met bioscoop, restaurants, winkels en auditorium. Deze ‘Passage 44’ stond in de jaren 1970 bekend als een bruisend cultureel centrum. Vandaag huisvest de toren de Dienst Vreemdelingenzaken, terwijl de plint wordt omgebouwd tot campus van de KU Leuven. Pacheco en Passage 44 zijn een onmiskenbaar onderdeel van het Brusselse collectieve geheugen en bij uitbreiding van dat van België. Aanleiding hiervoor zijn onder andere de drukbezochte tentoonstellingen en lezingen die het Gemeentekrediet in ‘zijn’ galerij organiseerde. De bank profileerde zich als maatschappelijk geëngageerd bedrijf en beschouwde het bevorderen van kunst en kennis als een van haar kerntaken. Daarnaast is de geschiedenis van het gebouw nauw verbonden met de naoorlogse ontwikkelingen op het gebied van stedenbouw en architectuur in Brussel. Omwille van, onder andere, zijn historische en stedenbouwkundige waarden is de voormalige hoofdzetel van het Gemeentekrediet sinds 2024 ingeschreven in de wettelijke erfgoedinventaris van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. Ondanks de interesse uit de erfgoedhoek komt de casus Pacheco in de bestaande literatuur weinig aan bod. Dit artikel kadert Pacheco en Passage 44 opnieuw in hun architectuurhistorische context en levert zo een bijdrage aan de kennis over het Brusselse naoorlogse erfgoed. Daarbij wordt stilgestaan bij twee sleutelmomenten: de ontwerpfase en opbouw in de jaren zestig en het project voor het personeelsrestaurant door ontwerper Frans L. Van Praet, dat rond de eeuwwisseling werd uitgevoerd. De werken die in deze periodes werden uitgevoerd, vallen respectievelijk onder te brengen onder de noemers ‘modern’ en ‘postmodern’. De integratie van deze tegengestelde ontwerpvisies binnen eenzelfde gebouwencomplex is uniek in de Belgische context. Naast een blik op het verleden biedt dit artikel een inkijk in de toekomstmogelijkheden voor grootschalige naoorlogse projecten. In het licht van een groeiende interesse voor de moderne beweging en voor jong erfgoed wordt stilgestaan bij theorie, erfgoedbeleid en restauratiepraktijk binnen het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. Hoewel het jonge erfgoed aan (academische) waardering en juridische bescherming heeft gewonnen, hapert de vertaling van de theoretische erfgoedwaardebepaling naar de restauratiepraktijk. De ontwikkeling van een bredere methodologie op het gebied van value mapping, kan hiervoor een oplossing bieden. Een analyse van de casus Pacheco biedt waardevolle inzichten die de duurzaamheid van toekomstige projecten ten goede komen.
Auteursrecht (c) 2025 Emma Bekaert, Ryan Niezgocki, María Inés Tobar Palacios, Angad Ankala Rajasekar https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Het nieuwe zeemagazijn van de Admiraliteit op de Maze, gebouwd tussen 1785 en 1788 op het Reuzeneiland aan de oostkant van Rotterdam, was een van de grootste bouwwerken uit de Republiek der Nederlanden, desalniettemin is het nadat het in 1891 afbrandde bijna geheel in de vergetelheid geraakt. Vijftien bewaarde ontwerptekeningen van de architect, de Italiaan Giovanni Giudici (1746-1819), geven inzicht in de ontwerpfases, technische detaillering en veranderende vormgeving van façade en interieur. Het zeemagazijn had primair de functie van opslag van wapentuig en scheepsmateriaal. Toch verried de architectuur deze utilitaire bestemming niet. De symmetrische, monumentale gevel met geblokte lisenen, bel-etage, balkons en beeldhouwwerk op het bekronende attiekblok gaf het gebouw een paleisachtig voorkomen. Vandaar dat het zeemagazijn in Rotterdam ook wel bekend stond als het ‘Paleis’. Giudici’s ontwerp week af van Stalpaerts zeventiende-eeuwse pakhuizen van de VOC en Amsterdamse Admiraliteit, die weliswaar ook een monumentale vormgeving hadden, maar waarvan de functie als pakhuis zichtbaar tot uitdrukking kwam in het exterieur. De paleisachtige vormgeving van het Rotterdamse magazijn hield verband met het hybride karakter van het gebouw: deels pakhuis, deels kantoor en deels ‘evenementenhal’. Naast opslagruimtes, werkplaatsen en kantoren was een aanzienlijk deel van het gebouw bestemd voor representatieve vertrekken. Het westelijke paviljoen bevatte onder andere een monumentale vestibule, een bibliotheekkamer, een wapenkamer en een salon met uitzicht op de rivier. Opvallend voor een magazijn is ook de aanwezigheid van een forse keuken die was toegerust voor grote eetfestijnen. In het middenpaviljoen werd een enorme multifunctionele ruimte gecreëerd met een vrije overspanning van elf meter, mogelijk gemaakt door een zware hulpconstructie, waaraan de vloerbalken van de tweede verdieping werden opgehangen. Deze ruimte kon worden gebruikt voor opslag, maar ook voor grootschalige evenementen, zoals het bezoek van tsaar Alexander I in 1814. Door zijn ligging in de bocht van de Maas, met een bewust ontworpen façade gericht op de waterzijde, speelde het zeemagazijn een prominente rol in het stadsbeeld van Rotterdam. Daarmee sluit het aan bij bredere achttiende-eeuwse ontwikkelingen waarin admiraliteitsgebouwen niet alleen als logistieke infrastructuur fungeerden, maar ook militaire en politieke ambities tot uitdrukking brachten. Het Rotterdamse voorbeeld toont hoe utilitaire architectuur kon worden ingezet voor visuele representatie op stedelijke schaal en de bouwhistorische analyse ervan draagt bij aan een beter begrip van de rol van maritieme bouwkunst in de late achttiende-eeuwse Republiek.
Auteursrecht (c) 2025 Merlijn Hurx, Agnes Kooijman https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Review of a book written by Natalie Dubois and Jessica van Geel
Auteursrecht (c) 2025 Dolf Broekhuizen https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Review of a book redacted by J. van Kesteren-Lok.
Auteursrecht (c) 2025 Gabri Van Tussenbroek https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
‘Tweegesprek’ is een nieuwe, jaarlijkse rubriek in ons Bulletin waarin we een actueel en prikkelend vraagstuk binnen de interessegebieden van de KNOB (architectuur- en bouwgeschiedenis, stedenbouw, cultuurlandschap en monumentenzorg) centraal stellen. Op een Stelling volgt een Tegenstelling, waarin een vakgenoot reageert. Zo ontstaat een open dialoog tussen collega’s in het veld.
Auteursrecht (c) 2025 Stijn Bussels, Marika Keblusek https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
This article discusses the use of tuff stone in the period around 1000-1250 in what is now the Netherlands. During the Middle Ages tuff was used from the Rhineland to Denmark. The historiography of this subject comprises a great many books and articles on tuff and the earliest tuff stone buildings in the Netherlands, but a lack of written sources makes it difficult to get a detailed picture of the trade in tuff and its use in construction. The dating of buildings from this period is also very challenging. This article draws on contextual information in an attempt to provide more insight into the extraction, transport and trade in tuff before the year 1250, while also discussing the principal actors and material characteristics. To understand the context of tuff in the Netherlands one must first look at its distribution in Roman times. Tuff is known to have been used in over a hundred places in the Roman context and that material was sometimes reused in the Middle Ages. Although this reuse has never been systematically investigated, it can have consequences for the dating of medieval buildings, since that dating was sometimes based in part on certain characteristics of the material (block sizes). The article then looks at medieval tuff stone quarrying near Andernach. Quarrying of the stone had resumed in the tenth century, although it is impossible to give a precise date. Buyers played a crucial role, in particular the Cologne archbishops. The article names a number of these bishops as possible initiators of the interregional tuff-stone trade from the eleventh century onwards. In the Netherlands it can be assumed that the church building campaign of the Utrecht bishop Bernold had a major impact on the import of tuff from the Eifel region, judging by the massive size and regularity of the tuff-stone blocks used in the churches he commissioned. Unfortunately, building-historical aspects like masonry composition and stone sizes offer few reliable indicators for accurate dating per whole, half or quarter century. Contrary to what some writers have suggested, large- and small-sized blocks were used interchangeably. The same applies to architecture. Features like spaarbogen (arches formed in the ground to save on building material), arch friezes and other architectural-historical characteristics were used over a longer time span, some as late as the thirteenth century by which time brick had become the main building material. So the architecture of the buildings discussed here does not furnish any hard evidence for dating either. The article provides an inventory of over 500 locations where tuff was used in the Middle Ages, augmented with some 250 examples of tuff stone use in the Rhineland, thereby shedding light on the associated tuff stone landscape between Cologne and the North Sea. It concludes with an appeal for further research into each object, including systematic investigation of evidence of primary or reused (Roman) material. It is also recommended that traces of finishing be documented and mortar research be conducted, with the aim of gaining more knowledge about the Netherlands’ earliest tuff stone buildings.
Auteursrecht (c) 2025 Gabri van Tussenbroek https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Since its introduction in 1912, the Auteurswet (Authors’ Act .copyright act) has protected works that have an ‘individual, original character’ and ‘bear the personal stamp of the maker’. The act grants that maker exclusive rights, including the right to exploitation. This means that the maker can decide for themselves how, where and when the work is made public or copied. In addition, the act confers personality rights, which protect the maker against changes or other impairments of the work that might damage their honour and reputation. Although the Auteurswet did not have its origins in the building industry, the act has certainly demonstrated its relevance to that sector, given that architects’ designs also fall under the protection of the act. Since 1912 several authors’ rights lawsuits have been filed in the context of the construction industry. These have focused in particular on the question of whether alterations to buildings encroach on the rights of the architect. Nowadays the debate often revolves around the tension between the creative vision of the architect on the one hand and functional or social interests on the other, such as a change of purpose. This leads to a weighing of interests in which the key consideration is how these interests relate to the personality rights of the architect. This article focuses on conflicts arising from changes to existing buildings during their architects’ lifetime. Four case histories are considered: the De Maerle villa (1917‑1918) in Huizen, the Metropool multi‑tenancy building (1991‑1992) in Amsterdam, the Ministry of Agriculture, Trade and Industry (2015) in The Hague, and the Naturalis Natural History Museum (2017) in Leiden. The key question is whether the arguments used in the evaluation and outcome of these cases have changed over time. The analysis of the four cases reveals that legislation, including the Auteurswet, is constantly subject to interpretation. In summary, the cases demonstrate that the act continues to evolve, partly in response to social change. There remains the important question of whether the application of the act (in other words, the interpretation of the weighing of interests) to architects’ designs is still consistent with current practice. The societal importance of preserving existing buildings and retrofitting them for sustainability is increasing. Demolition has become less acceptable from the viewpoint of sustainability, which only serves to heighten the tension between architectural authors’ rights and societal interests. Yet the jurisprudence shows that there is still scope for these societal interests. In the weighing of interests, arguments in favour of preserving a design are set against reasons for change, such as changing uses, modern functional requirements and sustainability. The cases discussed here illustrate how the interpretation of the Auteurswet has evolved and adapted to social change. This includes a greater focus on the personality rights of the maker. Although that does not result in a complete interdiction on changes to buildings, it does help to clarify the scope of these rights. It ensures that the Auteurswet remains balanced between creative freedom on the one hand and societal interests on the other, with room for continued development in the future.
Auteursrecht (c) 2025 David Keuning, Bente Peters https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Bespreking van een boek van Thijs Weststeijn
Auteursrecht (c) 2025 Caroline Baetens https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Bespreking van een boek van Stefan Glasbergen
Auteursrecht (c) 2025 Arjan de Koomen https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Bespreking van een boek van Kees Somer en Ronald Stenvert (red.)
Auteursrecht (c) 2025 Inge Bertels https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Bespreking van twee boeken van Sanne van den Breemer & Robert Winkel en Uri Gilad, Annuska Pronkhorst & Jan Peter Wingender (red.)
Auteursrecht (c) 2025 Marie-Thérèse van Thoor https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Rond 2000 jaar geleden was veen op zeer grote schaal aanwezig in Laag-Nederland. Turfwinning en bodemdaling na ontginning hebben na verloop van tijd echter geleid tot het verdwijnen van grote hoeveelheden veen. Hierbij kwam een kwart van Nederland onder zeeniveau te liggen. Er ontstonden verschillende veendegradatielandschappen: het veenweidegebied, petgaten, veenplassen en -meren, droogmakerijen, maar ook getijdenarmen en zeekleipolders. Deze voor Laag-Nederland kenmerkende landschappen zijn voor een groot deel door de mens gevormd, maar de aanwezigheid van veen speelde hierbij een cruciale rol. De ruimtelijke verbreiding van deze veendegradatielandschappen is voor een belangrijk deel bepaald door de natuurlijke uitgangssituatie van het veenlandschap van voor de ontginningen. De transformatie van het veenlandschap voltrok zich in drie fasen. De eerste transformatie begon al rond de Romeinse tijd, waarbij uiteindelijk grote veengebieden zijn veranderd in zeekleigebieden, bijvoorbeeld in Zeeland, de Kop van Noord-Holland en delen van Noord-Nederland. Dit was het gevolg van vroege ontginningen, die leidden tot bodemdaling en overstromingen vanuit zee. Hierbij vormden dikwijls getijdengebieden met platen en geulen. Dit was het directe gevolg van de kwetsbaarheid van veen dat in grote delen van de kustvlakte aanwezig was; meest kwetsbare plekken lagen langs een dunne duinreep of bij een grote zeearm. Sedimentatie van zand en klei vanuit zee heeft een deel van het verdrinken naderhand kunnen compenseren. Grote zeearmen zoals Westerschelde en Oosterschelde zijn echter nog blijvend aanwezig als restanten van zee-inbraken. Vanaf de negende eeuw en in de eeuwen daarna vond een tweede grote transformatie plaats in het kustveenlandschap. Die van de grootschalige ontginning. Hierbij werd de natuurlijke moerasvegetatie op grote schaal verwijderd, het land werd ontwaterd en in gebruik genomen voor de landbouw. De natuurlijke veengroei stopte hiermee definitief en bodemdaling begon op te treden, waardoor akkerbouw al snel niet meer mogelijk was. Uiteindelijk waren maatregelen als het afdammen en bedijken van waterlopen, bemalen van polders noodzakelijk. Eventuele veenkoepels en natuurlijke rivierviertjes zijn veelal sterk bepalend geweest voor de afwateringspatronen en verkaveling in de veenweidegebieden. Twee derde van het totale veenverlies in de kustvlakte is te wijten aan oxidatie van het veen na deze ontginningsgolf. Veen verdween daarnaast ook door afkalving langs oevers of zoutwinning. In kwetsbare bedijkte veengebieden wat verder landinwaarts trad nog af en toe landverlies op (zoals bij de Biesbosch en de Dollard). Een derde grote transformatie voltrok zich vanaf de veertiende eeuw toen de ‘natte’ turfwinning met de baggerbeugel op grote schaal werd opgestart. Dit gebeurde op plekken waar geschikt veenmosveen of zeggeveen lag, dat zich alleen op enige afstand van rivierloopjes en getijkreken had kunnen vormen. De plassen die na het uitvenen overbleven, zijn in veel gevallen later weer drooggelegd. De turfwinning en inpolderingen hebben sterke maatschappelijke en economische implicaties gehad, met name vanaf de zestiende eeuw. Turfwinning en afkalving zorgden samen voor ongeveer een derde aan het volumeverlies van veen. Door deze activiteiten is nog maar ongeveer de helft van het veenvolume van rond het jaar 1000 over. Bij dit veenverlies is naar schatting 3,1 Gton CO2 is uitgestoten. Hiermee was Nederland één van de grootste pre-industriële bronnen van menselijke broeikasgasuitstoot wereldwijd. Het resterende veen is nog in de ondergrond aanwezig in het veenweidegebied, in jonge zeekleigebieden en in mindere mate onder stadsophogingen en terpen.
Auteursrecht (c) 2024 Harm Jan Pierik https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
In this article the authors draw on three case studies in testing the merits of an alternative peatland reclamation model – namely, from high to low – put forward by several authors in recent years. According to this new model, the drainage of the peatlands started from peat mounds built on top of the dried out peatland, rather than by digging ditches from natural waterways (low) to the centre of the peatland (high). Archaeological and other data for all three case studies – IJsselmonde, Roderwolde and Zeevang – have been analysed as systematically as possible. Roderwolde qualifies as a kind of comparative study. It, too, was considered indicative of an alternative reclamation model but, thanks to extensive archaeological research, we have a fairly detailed picture of this reclamation. In short, it proceeded in accordance with the established model and the peat mounds are a secondary phenomenon. Based on an analysis of the data for IJsselmonde and Zeevang, we conclude that there is as yet no evidence to support the existence of an alternative model. In fact, although the data are incomplete, the drainage methods appear to be consistent with the established model. As in Roderwolde, the peat mounds are a secondary phenomenon: they were created at a time when the peatlands had already subsided considerably as a result of drainage, but large-scale embankment building had not yet taken place.
Auteursrecht (c) 2024 Marcel IJsselstijn, Jeroen Zomer https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Bij een opgraving in 2013 in Aalsmeer werden de resten van een gebouw aangetroffen dat op een opmerkelijke wijze was gefundeerd, namelijk op veenturfblokken: uitgebaggerd veen dat in blokken gesneden werd gedroogd en algemeen bekend is als brandstof uit vroeger tijden. Omdat veenturf soms ook inpandig wordt aangetroffen, vooral als isolatiemateriaal, rees de vraag of veenturf door de bouwers was gebruikt als een incidentele, pragmatische oplossing met voorhanden materiaal, of dat het een destijds een meer algemeen gebruikt bouwmateriaal betreft. Deze onderzoeksvraag leidde tot een grootschalige inventarisatie van literatuur, archeologische en bouwhistorische rapporten. Doordat de veenturfblokken incidenteel in panden worden aangetroffen bij verbouwing of sloop, is niet goed duidelijk hoe algemeen het gebruik was. Dit is ook het geval voor de meer innovatieve voorbeelden van geperste turfmolm. Vondsten worden in bouwhistorische rapporten en de literatuur meestal gezien als iets unieks en anekdotisch beschreven. Echter, uit de inventarisatie kwam naar voren dat het gebruik van veenturf als bouwmateriaal een historisch bouwkundig fenomeen is dat door innovaties in de twintigste eeuw in onbruik raakte en daarmee grotendeels in de vergetelheid. Door vermeldingen in negentiende-eeuwse handboeken voor bouwkunde, en artikelen in vaktijdschriften uit dezelfde periode, kon worden geconcludeerd dat het gebruik van veenturf niet incidenteel was. Interessant aan het gebruik van veenturf voor funderingen is het feit dat dit regionaal werd bepaald. Enerzijds vanwege de ruime aanwezigheid van het materiaal, anderzijds vanwege de gunstige eigenschappen: het lichte gewicht, de flexibiliteit en het waterkerende karakter, die ideaal waren voor het bouwen op de slappe veengronden. Voorzichtig kan worden geconcludeerd dat deze bouwmethode vanaf het tweede kwart van de zestiende eeuw in de Nederlandse veengebieden in zwang raakte. Een verklaring hiervoor is de ontwikkeling van het slagturven in die periode, waardoor de productie en toegankelijkheid aanzienlijk toenam. Het materiaal werd gebruikt omdat het ruim voorhanden was en licht van gewicht, maar een belangrijk nadeel was de brandbaarheid. Dit artikel is een eerste poging om inzicht te krijgen in het gebruik van veenturf als bouwmateriaal. Het ontbreekt nog aan systematisch inventariserend onderzoek, zodat vragen over de exacte reikwijdte van de onder- en bovengrondse toepassingen, regio’s, periodisering en gebouwtypen nog onbeantwoord zijn.
Auteursrecht (c) 2024 Michel van Dam, Tijmen Kok https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
In de jaren 1540–70 maakte de sluisbouw in de Lage Landen een belangrijke transitie door. Naast de introductie van puntdeuren was het toenemend gebruik van steen een wezenlijke innovatie. Dit bouwmateriaal had het voordeel dat de levensduur van sluizen verlengd werd en ze ook groter gemaakt konden worden, wat aanzienlijke voordelen bood voor de scheepvaart en waterbeheer: de verbeterde sluizen hebben daardoor een essentiële bijdrage geleverd aan de opkomst en bloei van de Republiek. Deze nieuwe waterbouwkundige werken waren veel zwaarder dan hun houten voorgangers en moesten goed gefundeerd worden in de moerassige ondergrond bestaande uit klei en veen. De bouwtechnische aspecten van de bouw van sluizen zijn nog onderbelicht. Sluisbouw vormt een niche die nauwelijks op aandacht van architectuurhistorici kan rekenen. Dat is onterecht, want het bouwen van sluizen ontwikkelde zich niet in een vacuüm; het was een belangrijke opdracht voor stadbouwmeesters en aannemers in de Hollandse steden. Ook zijn er aanwijzingen dat de constructieve uitdagingen van het aanleggen van zware stenen sluizen in de slappe Hollandse bodem belangrijk zijn geweest voor een wetenschappelijke benadering van het bouwen in veengebieden. De eigentijdse discussies over de beste funderingstechnieken voor sluizen laten zien dat er geen standaardoplossingen bestonden en dat experts met uiteenlopende achtergronden bij de bouw betrokken waren. Het is nog onduidelijk hoe het ontwerpproces van funderingen in de zestiende eeuw eruitzag en in hoeverre de transitie van houten naar stenen sluizen een bijdrage heeft geleverd in de ontwikkeling van verbeterde funderingstechnieken in het algemeen. Zowel experts als hun opdrachtgevers zochten naar zoveel mogelijk zekerheid in een veld waarin de kennis nog in ontwikkeling was. Het leren van andere voorbeelden was wezenlijk en om kennis vast te leggen werd werden technische tekeningen en maquettes steeds belangrijker. Er ontstond een bovenregionaal kennisnetwerk dat niet beperkte tot Holland, maar ook de zuidelijke Lage Landen omvatte en dat een snelle verspreiding van nieuwe kennis en kunde bevorderde. De verwevenheid met stedelijke en kerkelijke bouwprojecten, maakt dat de aanleg van stenen sluizen niet een niche was maar bredere implicaties had. Het bood een proeftuin voor het bouwen op slappe bodem waarbij de uitwisseling van kennis, bodemonderzoek en de concrete experimenten tijdens het bouwen noodzakelijke kennis en kunde opleverden voor het bouwen in het veen.
Auteursrecht (c) 2024 Merlijn Hurx https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Het KNOB-bestuur blaast de traditie van zijn voorgangers nieuw leven in: op gezette tijden wendt het zich met Nieuws van de Bond in gedrukte vorm tot zijn leden.
Auteursrecht (c) 2024 Korrie Louwes https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
De invloed van veen op de inrichting van Nederland
Auteursrecht (c) 2024 Jaap Evert Abrahamse, Merlijn Hurx, Kim Zweerink https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
‘Het is absoluut overbodig, zelfs nadelig, om de gevels te verfraaien’
Following World War I, Belgium faced a severe housing crisis, necessitating a comprehensive reform of social housing policy. Established in 1919, the National Society for Cheap Housing (Nationale Maatschappij voor Goedkope Woningen en Woonvertrekken, nmgww) aimed not only to repair material damage but also to address new social and societal demands. However, financial resources were limited, while there was also a severe shortage of (traditional) building materials and skilled labour. Progressive architects attempted to create a new, socially engaged architecture with a modernist vocabulary through the nmgww. They also advocated for the application of alternative building methods that had the added advantage of being financially favourable. The lack of expertise and experience with these alternative methods prompted the nmgww to set up an experimental project at Het Rad in Anderlecht in 1920. It entailed the construction of some sixty houses, employing eighteen different building systems. While most of these systems used concrete blocks, three utilized a prefabricated skeleton, and two opted for cast-in-situ concrete using monolithic casting systems. Nearly all utilized ‘lean concrete’, a type of concrete with a low cement content. Furthermore, in most cases part of the aggregate was replaced with industrial waste products to reduce costs and improve thermal properties. The intention was to perform an extensive evaluation and objective comparison of the different building systems. Yet even before the experiments had been concluded, the nmgww started to actively promote the German casting system Non Plus. For example, it invited local housing associations to participate in a study trip to Merseburg near Berlin to familiarize themselves with the system. Successfully, as it turns out as the system was subsequently used in the garden suburbs of Klein Rusland in Zelzate (1920-1923) and La Cité Moderne in Sint-Agatha-Berchem (1922-1925). The two districts were designed respectively by the architects Huib Hoste and Victor Bourgeois in a modernist idiom. The literature often refers to the economic benefits of the Non Plus system and to the impact of construction techniques on the aesthetics of these garden suburbs. However, in-depth research shows that the relationship between economic, technical and aesthetic aspects is not so straightforward: concrete was not necessarily cheaper than brick, while the plaster exterior often concealed a variety of systems. Moreover, both garden suburbs were initially designed in brick, indicating that there is no causal link between the material and the design language. It was not long, however, before the alternative building systems in lean concrete, particularly the monolithic casting systems, were abandoned. After 1926, as a result of political power shifts, the focus switched to small-scale projects and alternative building systems lost their scale-based economic advantage. Yet the experiment with alternative building practices, however brief, was an important phase in Belgian architectural and construction history. Projects like Het Rad and the modernist garden suburbs in cast-in-situ concrete show the interrelationship between societal, social, political, cultural and economic ambitions on the one hand, and the evolution of building culture on the other.
Auteursrecht (c) 2024 Stephanie Van de Voorde, Robby Fivez https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Een grote kerk in een dorp dat mislukte als stad
De Oude Jeroenskerk in het Zuid-Hollandse kustdorp Noordwijk is de grootste en een van de gaafst bewaard gebleven laatmiddeleeuwse Hollandse dorpskerken. In vergelijking met het dorp waarin ze staat en de dorpskerken in de omgeving is de Oude Jeroenskerk zeer evenwichtig van opzet, maar vooral opvallend groot. Dit fenomeen, een grote kerk in een kleine plaats, is interessant maar nooit onderwerp geweest van een specifiek onderzoek. De nederzetting Nordcha ontwikkelde zich na de wonderbaarlijke vondst van de beenderen van Jeroen rond 976, de missionaris die in 856 door de Noormannen werd vermoord, tot een bedevaartsoord met stadse trekken. Toen omstreeks 1316 ook de schedel van Jeroen werd ‘gevonden’ nam de groei van het dorp een vlucht, en de kerk groeide mee. Op 1 april 1398 kreeg het dorp stadsrechten, maar op 12 maart 1399 werden de handvesten weer ingeleverd. De aanvragers waren er niet toe gerechtigd, en men had zich klaarblijkelijk ook verkeken op de kosten die de status van stad met zich meebracht. Wat bleef was de in aanbouw zijnde grote kerk, die rond 1500 werd voltooid. Voor de bouw en verschijningsvorm van de Oude Jeroenskerk lijken de grafelijkheid en de lokale adel bepalend te zijn geweest. Beginnend met graaf Dirk II, die in 976 toestemming gaf een kerk te stichten. De bouwheren van de bakstenen kerk zijn niet bekend. Het is denkbaar dat de eerste aanzet, een toren (1260), werd gegeven door ambachtsheer Albrecht van Velsen. Hij was in dezelfde periode betrokken bij de stichting van het cisterciënzerinnenklooster Leeuwenhorst in het nabijgelegen Noordwijkerhout. De fase waarin de kerk haar driebeukige, pseudo-basilicale opzet kreeg, werd mogelijk geïnitieerd door graaf Albrecht van Beieren (1336-1404). Hij was degene die gehoor gaf aan de wens van ambitieuze dorpelingen om hun dorp op te waarderen naar een stad. Reden voor de aanname zijn de opvallende overeenkomsten in plattegrond en opstand met de Sint Jacobskerk in ’s-Gravenhage vóór de ingrijpende verbouwingen tussen 1434-1492. Van het kruiswerk (1389) aldaar wordt verondersteld dat graaf Albrecht de bouwheer was. In Albrechts regeerperiode werd het huidige koor van de Oude Jeroenskerk opgetrokken (1389-1405), gevolgd door het transept en het driebeukige schip (1415/1425-1444/1500). De Sint Jacobskerk werd de hoofdkerk in het bestuurlijk hart van de grafelijkheid. De Oude Jeroenskerk bleef tot aan de Reformatie een belangrijke pelgrimskerk. Een kerk van formaat, die de stedelijke aspiraties weerspiegelde en nog altijd oogt als een stedelijke parochiekerk. Qua materiaalgebruik en detaillering bleef het kerkgebouw eenvoudig, sober en daarmee vergelijkbaar met zowel de dorpskerken in de regio als de Sint Jacobskerk te ’s-Gravenhage tot 1434. Noordwijk had het in zich om op te stomen tot een kleine stad. Het had een status als bedevaartsoord, was een religieus centrum en had relatief veel inwoners, waaronder mensen van adel. Een grote kerk die ruimte kon bieden aan pelgrims en inwoners paste bij de ambitie die enkelen kort verwezenlijkt zagen. De stadswording mislukte, maar wat bleef was de Oude Jeroenskerk: een gotische, pseudo-basilicale kruiskerk met een toren op een vierkante grondslag, driezijdig opgenomen in het driebeukige schip.
Auteursrecht (c) 2024 Michel van Dam https://creativecommons.org/licenses/by/4.0