Bouwkwaliteit in Beeld

Regelgeving, toezicht, bouw- en tekenkwaliteit voor en na de Woningwet uit 1901 en de Amsterdamse bouwverordening van 1905

Auteurs

  • Arthur Friederichs Universiteit van Amsterdam

Downloads

DOI:

https://doi.org/10.48003/knob.125.2026.2.887

Gepubliceerd

2026-09-21

Nummer

Sectie

Artikelen

Citeerhulp

Bouwkwaliteit in Beeld: Regelgeving, toezicht, bouw- en tekenkwaliteit voor en na de Woningwet uit 1901 en de Amsterdamse bouwverordening van 1905. (2026). Bulletin KNOB, 125(2). https://doi.org/10.48003/knob.125.2026.2.887

Samenvatting

In the nineteenth century, Amsterdam grew explosively. To keep pace with population growth, urban expansion was largely left to the free market. Anyone could become a builder, flooding the city with hastily and cheaply constructed housing. This so-called ‘revolutiebouw’ (speculative building) led to dangerous situations: houses collapsed, facades fell over and fires spread rapidly due to poor construction and insufficient oversight. This study examines the role of supervision and regulation in structurally improving building quality in Amsterdam between 1851 and 1914, with particular attention to the Amsterdam building code of 1905.
From a research point of view, this is significant because it demonstrates how urban development is intertwined with administrative choices and societal pressure. By analysing how a city disentangles itself from chaotic and unsafe building practices through technical and legal interventions, the study provides insight into the relationship between governance, design and housing quality. The central research question is therefore: How did the building code of 1905 contribute to improved building regulations and the modernization of Amsterdam’s housing stock between 1905 and 1914?
The research methodology consists of an analysis of archival materials, including architectural drawings, newspaper articles and municipal documents. Central to the study is a comparison of building plans from before and after 1905, examined for content, application and responses from the construction sector. The principal finding is that despite the anticipated increase in costs, the City of Amsterdam opted to introduce stricter building regulations. The building code of 1905 marked the turning point when this determination was translated into policy.
The new regulations were rigorous, detailed and put an end to free for all building practices. Their influence was visible in new residential floor plans: alcoves disappeared, rooms received light and ventilation, and architectural drawings became more precise, leading to improved technical detailing and more accurate execution. Inspections by the newly established Municipal Building and Housing Inspection Department became more systematic, technical requirements more stringent, and as a result the construction industry became more professional.
The study demonstrates that quality improvement in construction is not self-evident and is not automatically regulated by the free market, but rather is a direct response to social unrest, and to failing oversight and political will. The lessons of 1905 therefore remain relevant today, at a time when building quality, affordability and sustainability are once again under pressure. An active role for government is and remains essential.

Biografie auteur

  • Arthur Friederichs, {$affiliation)

    MA Arthur Friederichs is bouwkundige en bouwhistoricus. Hij studeerde Stads- en Architectuurgeschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam (master 2024) en heeft ruim tien jaar ervaring in innovatieve en duurzame bouw. Momenteel is hij werkzaam als Senior Adviseur Duurzame Gebouwen bij ingenieursbureau Haskoning. Als zelfstandig onderzoeker werkt hij vanuit zijn bouwkundige kennis op het snijvlak van bouwhistorisch onderzoek en architectonisch detailontwerp.

Referenties

‘Twee huizen Ingestort,’ Het Volksdagblad, 15 september, 1899.

Ida Jager, Hoofdstad in Gebreke, Manoeuvreren Met Publieke Werken in Amsterdam, 1851-1901 (Rotterdam, 2002), 97.

Herman Wals, Van Concessie Naar Gemeente-Exploitatie: Nutsvoorzieningen in Amsterdam 1878–1914 (Universiteit van Amsterdam, 2024), 17.

Jager, Hoofdstad in gebreke, 27.

Jager, Hoofdstad in gebreke, 390. Zie ook; Aerts en De Rooy, Geschiedenis van Amsterdam, 448.

Wals, Van Concessie Naar Gemeente-Exploitatie, 19.

Jager, Hoofdstad in gebreke, 407.

H. Wals, ‘Makers en stakers. Amsterdamse bouwvakarbeiders en hun bestaan strategieën in het eerste kwart van de twintigste eeuw’ (PhD, 2001), 27. Zie ook: D. Broekhuizen, C.P. Krabbe en N. Smit, Huizen in Nederland. De negentiende en twintigste eeuw, Zwolle 2018, 63-64.

J. Smit, ‘“Uit de Groote Schande van Den Revolutiebouw”. Over de moeizame waardering van laatnegentiende-eeuwse woningarchitectuur’, Bulletin KNOB 111 (2012) 2, 86. Zie ook: Aerts en De Rooy 2006 (noot 5), 448-453.

F. Smit, Van Amsterdamse huize, Rijswijk 1993, 41.

SAA, 5220 Archief van de Rooimeesters, later Bouwopzichters, inleiding op het archief door Guido Hoogewoud en Marion Kuipers-Verbuijs.

SAA, 31375 Archief van de Gemeente Amsterdam: Gemeenteblad, ‘Verordening op het bouwen en sloopen’, Gemeenteblad, 2 augustus 1861.

SAA, 31375 Archief van de Gemeente Amsterdam: Gemeenteblad, ‘Vastgesteld in de Vergadering van B&W van 17 Juli 1873’, Gemeenteblad, 17 juli 1873.

SAA, 5220 Archief van de Rooimeesters, later Bouwopzichters, inleiding.

Jager 2002 (noot 2), 447.

‘Binnenland: Bouwterrein’, Algemeen Handelsblad, 27 september 1885.

‘Een treurige gebeurtenis’, Algemeen Handelsblad, 22 september 1876.

‘Een treurige gebeurtenis’ 1876 (noot 18).

‘Amsterdam 23 sept’, Algemeen Industrieel Volksblad Voor Nederland, 24 september 1876.

P.W. Steenkamp, ‘Brand P.C. Hoofdstraat’, Algemeen Handelsblad, 25 augustus 1876.

Steenkamp 1876 (noot 21).

J. Stuyt, ‘Revolutiebouw’, Katholiek Sociaal Weekblad, 9 augustus 1902.

‘Revolutie-Bouw’, De Telegraaf, 23 maart 1896.

Smit 1993 (noot 10), 29.

Archief van het Kabinet der Koningin, de Woningwet 1901.

Archief van het Kabinet der Koningin, de Woningwet 1901. Voor algemene totstandkoming van de woningwet zie ook: 50 jaar Woningwet 1902-1952. Gedenkboek, Alphen aan den Rijn 1952, 70-73.

SAA, 5220 Archief van de Rooimeesters, later Bouwopzichters, inleiding.

SAA, 5220 Archief van de Rooimeesters, later Bouwopzichters, inleiding.

Gemeenteblad 1861 (noot 12).

‘Rapport van den directeur van het Gemeentelijk Bouw- en Woningtoezicht’, Architectura 1903, 407-417.

SAA, 31375 Archief van de Gemeente Amsterdam: Gemeenteblad, ‘Voordracht No. 276 tot vaststelling van eene verordening, regelende het Gemeentelijk Bouw- en Woningtoezicht’, Gemeenteblad, 19 maart 1901.

SAA, 31375 Archief van de Gemeente Amsterdam: Gemeenteblad, ‘Voordracht No. 276 tot vaststelling van eene verordening, regelende het Gemeentelijk Bouw- en Woningtoezicht’, Gemeenteblad, 19 maart 1901.

Archief van het Kabinet der Koningin, de Woningwet 1901.

Wals 2001 (noot 8), 38-39.

N.L. Prak, Het Nederlandse woonhuis van 1800 tot 1940, Delft 1991, 90.

Prak 1991 (noot 36).

Prak 1991 (noot 36).

Prak 1991 (noot 36).

Prak 1991 (noot 36). Zie ook: P. de Ruijter, Voor volkshuisvesting en stedebouw. Geschieden is van het Nederlands Instituut voor Volkshuisvesting en Stedebouw, Utrecht 1986, 99-101.

C.B. Posthumus Meyjes, ‘Het ontwerp bouwverordening voor de Gemeente Amsterdam’, Algemeen Handelsblad, 17 mei 1905.

Posthumus Meyjes 1905 (noot 41).

SAA, 15030 Inventaris van de Collectie Stadsarchief Amsterdam: bibliotheek ‘Bouwverordening van Amsterdam, vastgesteld den 5den Juli 1905’, artikel 67.

Posthumus Meyjes 1905 (noot 41).

Posthumus Meyjes 1905 (noot 41).

Posthumus Meyjes 1905 (noot 41).

SAA, 15030 Inventaris van de Collectie Stadsarchief Amsterdam: bibliotheek ‘Bouwverordening van Amsterdam, vastgesteld den 5den Juli 1905’, artikel 91.

Posthumus Meyjes 1905 (noot 41).

Posthumus Meyjes 1905 (noot 41).

SAA, 5220 Archief van de Rooimeesters, later Bouwopzichters, ‘Gemeenteblad 1905, afdeling 1 betreffende de bouwverordening’, Gemeenteblad, 16 juni 1905.

SAA, 5220 Archief van de Rooimeesters, later Bouwopzichters, ‘Gemeenteblad 1905, afdeling 1 betreffende de bouwverordening’, Gemeenteblad, 16 juni 1905.

Gemeentelijk Bureau van Statistiek, Statistisch jaarboek der gemeente Amsterdam 1905-1909, Amsterdam 1909, 25.

J.H.W. Leliman, ‘Volkshuisvesting Te Amsterdam.’ De Bouwwereld, 31 juli, 1912.

Voor een algemeen basisbegrip van negentiende-eeuwse bouwtechniek, zie: H. Janse, Amsterdam gebouwd op palen, Amsterdam 1993, 34-69.

Broekhuizen, Krabbe en Smit 2018 (noot 8), 33.

Broekhuizen, Krabbe en Smit 2018 (noot 8), 33.

Rijksoverheid, ‘900.000 nieuwe woningen om aan groeiende vraag te voldoen’, www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/volkshuisvesting/nieuwe-woningen#:~:text=In%202021%20steeg%20het%20woningtekort,Nationale%20Woon%2D%20en%20Bouwagenda (geraadpleegd 19 juni 2024).

Rijksdienst voor Ondernemend Nederland, ‘Energielabel C kantoren’, 29 oktober 2018, www.rvo.nl/onderwerpen/wetten-en-regels-gebouwen/energielabel-c-kantoren (geraadpleegd 19 juni 2024). Zie ook: Aedes, “‘Nationale prestatieafspraken. Verduurzaming’, aedes.nl/verduurzaming/nationale-prestatieafspraken-verduurzaming, (19 juni, 2024).

NOS, ‘Het is een stuk duurder geworden om een huis te (ver)bouwen’, 15 mei 2021, nos.nl/artikel/2380864-het-is-een-stuk-duurder-geworden-om-een-huis-te-ver-bouwen, (geraadpleegd 19 juni 2024).

E. Stutvoet en K. Laarman, ‘Kansen voor schimmelwoning. Koppelaanpak vochtige woningen aan energietransitie’, Ruimte + Wonen. Vakblad over de leefomgeving voor ruimtelijke professionals en woonexperts, 4 april 2019, 75-83.

‘Instorting parkeergarage Nieuwegein: OvV onderzoekt oorzaak’, Bouwwereld, 27 mei 2024, www.bouwwereld.nl/bouwdelen/constructie/instorting-parkeergarage-nieuwegein-ovv-onderzoekt-oorzaak/ (geraadpleegd 19 juni 2024). Zie ook: ‘Onderzoek bevestigt: Dak AZ-stadion stortte in door meerdere fouten’, NOS, 12 april 2020, nos.nl/collectie/13798/artikel/2330266-onderzoek-bevestigt-dak-az-stadion-stortte-in-door-meerdere-fouten (geraadpleegd 26 september, 2024). En ook A. Vliegenberg, ‘Parkeergarage Eindhoven ingestort na bouwfout, meer panden met zwakke vloeren’, Algemeen Dagblad, 25 september 2017.