Veranderende idealen

Post 65-wijken in Capelle aan den IJssel

Auteurs

  • Noor Mens
  • Hugo van Velzen

DOI:

https://doi.org/10.48003/knob.122.2023.4.802

##submission.downloads##

Samenvatting

In dit artikel figureert Capelle aan den IJssel als casestudy om de veranderingen in de architectuur en stedenbouw in de Post-65 periode te beschrijven. In die periode (1965-1990) maakte het oorspronkelijke dijkdorp Capelle, dat grenst aan Rotterdam, een grote groei door en werden twee geheel nieuwe wijken gerealiseerd: Oostgaarde en Schollevaar. Centraal staan de vragen welke maatschappelijke tendensen en ideeën aan de veranderingen ten grondslag lagen en welke fasen hierin te onderkennen zijn.
De eerste fase stond in het teken van een economische groei en het kwantitatieve denken, wat in de laatste fase van de wederopbouw resulteerde in grootschalige wijken met veel hoogbouw en repetitie van steeds dezelfde eenheden. Groeiende onvrede met de resultaten daarvan leidde in toenemende mate tot het besef dat dit een doodlopende weg was. Bovendien was er weinig aandacht voor de eengezinswoning, en juist dát deel van de woningvoorraad was – ook in de Rotterdamse agglomeratie – zeer gewild.
Dat leidde in de volgende fase echter nog niet onmiddellijk tot een doorbraak van kleinschalige architectuur en stedenbouw. Onder invloed van Team X en de Nederlandse tak ervan rond het tijdschrift Forum werden zelfs megastructuren voorgesteld – het bekendste Nederlandse voorbeeld is het Pampusproject van Van den Broek en Bakema. Ook de auto werd aanvankelijk niet in de ban gedaan. De stedenbouwkundige Tjakko Hazewinkel stelde een dergelijk grootschalige structuur voor Oostgaarde voor.
Kritiek op de grootschaligheid leidde vanaf begin jaren zeventig tot een brede interesse in ecologie, natuurlijkheid en architectonische experimenten op sociologische basis. Na het vertrek van Hazewinkel werd ook in Capelle een nieuwe koers ingeslagen. In de nieuwe woonwijken Oostgaarde en Schollevaar maakten rechtlijnigheid en herhaling plaats voor avontuurlijke verkavelingspatronen en wegenstructuren met woonerven; hoogbouw werd afgezworen en vervangen door eengezinswoningen en gestapelde laagbouw. Speelsheid en fantasie kregen alle ruimte. De invoering van vlekkenplannen, waardoor architecten veel meer vrijheid kregen, maakte dit ook mogelijk.
Door de stijgende hypotheekrente en de crisis liep begin jaren tachtig de vraag naar vrijesectorwoningen terug. Besloten werd om meer woningwetwoningen te bouwen, wat hogere dichtheden veronderstelde. In het oostelijke en laatst gerealiseerde deel van de wijk is die verdichting goed te zien. Qua voorzieningen werd het plan sterk versoberd; aan de haalbaarheid hiervan werd meer en meer getwijfeld. Grilligheid en speelse baksteenarchitectuur – kenmerken van de jaren zeventig – hadden afgedaan. Eenvoudige rationele verkavelingen en een meer zakelijke architectuur kwamen er in de jaren tachtig voor in de plaats.

Biografieën auteurs

Noor Mens

Dr. N. Mens studeerde architectuurgeschiedenis aan de Vrije Universiteit in Amsterdam en promoveerde aan de TU Eindhoven op een proefschrift over de waardering van naoorlogse wijken. Zij is zelfstandig architectuurhistoricus en publiceert regelmatig over architectuur- en stedenbouwgeschiedenis van de twintigste en eenentwintigste eeuw. Het zwaartepunt ligt op de wederopbouw en Post 65.

Hugo van Velzen

Ir. H. van Velzen vormt als oprichter en onderzoeker/adviseur de spil van het bureau Contrei. Hij begon zijn carrière als bouwkundige met specialisatie renovatie- en restauratietechnieken (TU Delft), groeide vanuit het vak van architect in het werkveld van erfgoed en ruimtelijk advies en bouwde een ervaring op van 25 jaar cultuurhistorisch onderzoek en advies. 

Het artikel is in co-auteurschap tot stand gekomen.

 

Referenties

Dit artikel is deels gebaseerd op een onderzoek dat Contrei in samenwerking met Noor Mens verrichtte in opdracht van de gemeente Capelle aan den IJssel.

Verkenning Post 65. Post 65. Nieuwe perspectieven tussen welvaart en weerstand, Amersfoort 2018, 11; K. Somer, Groei, verandering, differentiatie. Architectuur in Nederland 1965-1990, Amersfoort 2020, 5.

H. Hellinga, ‘De Woning als massaprodukt’, in K. Bosma en C. Wagenaar (red.), Een geruisloze doorbraak. De geschiedenis van architectuur en stedebouw tijdens de bezetting en de wederopbouw van Nederland, Rotterdam 1995, 242-267.

N. de Boer en D. Lambert, Woonwijken. Nederlandse stedebouw 1945-1985, Rotterdam 1987, 31.

F. Hazewinkel, De ontwikkeling van het Roca-gebied 1959-1979, Rotterdam 1981; F. Palmboom, ‘Stadsuitbreiding en de vorm van de stad. Het RoCa-gebied geanalyseerd’, de Architect, Themanummer Nieuwbouwwijken (1990) 39, 15-21.

Gemeentearchief Capelle aan den IJssel (GAC), toegang 1340, archief van de gemeente Capelle aan den IJssel, inv.nr. 2116. Brief van B en W aan ir. T. Hazewinkel, 30 mei 1967.

GAC, toegang 1340, archief van de gemeente Capelle aan den IJssel, inv.nr. 2116. Brief van B en W aan Stad en Landschap, 27 maart 1969.

GAC, toegang 1340, archief van de gemeente Capelle aan den IJssel, inv.nr. 2203. Toekomstige ontwikkeling van Oostgaarde in de gemeente Capelle aan den IJssel, september 1968.

GAC, toegang 1340, archief van de gemeente Capelle aan den IJssel, inv.nr. 2203. Brief van M.G. Ydo aan B en W Capelle aan den IJssel, 7 maart 1968.

W. van Bremen e.a., Van Dijkdorp tot woonstad. Een eeuw bouwen en wonen in Capelle aan den IJssel, Capelle aan den IJssel 2009, 79.

GAC, toegang 1340, archief van de gemeente Capelle aan den IJssel, inv.nr. 2232. Vak O.

GAC, toegang 1340, archief van de gemeente Capelle aan den IJssel, inv.nr. 2227. Toelichting op het stedebouwkundige schetsplan vakken K en L ‘Oostgaarde’ te Capelle aan den IJssel, 4 juli 1973.

GAC, toegang 1340, archief van de gemeente Capelle aan den IJssel, inv.nr. 2204. Tervisielegging en vaststelling bij RB 10-2-1969 tot vaststelling herziene voorschriften.

Van Lokhorst was voor die tijd directeur van de bouwtechnische dienst van de gemeente Amstelveen en met ingang van 15 september 1971 hoofddirecteur van de dienst openbare werken in Capelle aan den IJssel.

GAC, toegang 1393, archief van de dienst gemeentewerken/openbare werken, inv.nr. 477. Verslag bespreking tussen Van Lokhorst, Hazewinkel, Brands (Abma + Hazewinkel), Veldmeijer, Zijp en Van Putten (afd. stedebouw en openbare werken), 26 februari 1973.

Hiervoor had hij op 5 maart 1969 het verzoek van B en W ontvangen. GAC, toegang 1393, archief van de dienst gemeentewerken/openbare werken, inv.nr. 477.

GAC, toegang 1340, archief van de gemeente Capelle aan den IJssel, inv.nr. 2209. Voorschriften en toelichting behorende bij het bestemmingsplan ‘Oostgaarde’.

GAC, toegang 1340, archief van de gemeente Capelle aan den IJssel, inv.nr. 2209. Voorschriften en toelichting behorende bij het bestemmingsplan ‘Oostgaarde’.

GAC, toegang 1340, archief van de gemeente Capelle aan den IJssel, inv.nr. 2209. Voorschriften en toelichting behorende bij het bestemmingsplan ‘Oostgaarde’.

Van Bremen e.a. 2009 (noot 10), 85.

GAC, toegang 1393, archief van de dienst gemeentewerken/openbare werken, inv.nr. 483. Brief van openbare werken Capelle aan den IJssel aan de Centrale Directie van de Volkshuisvesting, 18 september 1978.

GAC, toegang 1340, archief van de gemeente Capelle aan den IJssel, inv.nr. 2267. Partieel plan in hoofdzaak Schollevaart.

Interview met Han van Ardenne, 20 mei 2022.

GAC, toegang 1340, archief van de gemeente Capelle aan den IJssel, inv.nr. 2282, Schollevaart deelplan 1, juli 1976.

GAC, toegang 1340, archief van de gemeente Capelle aan den IJssel, inv.nr. 2265. ‘Voorschriften en toelichting behorende bij het bestemmingsplan Schollevaart’, juli 1977.

M. Kruidenier, Architect Jan Sterenberg en het wonen in de jaren ’70. Groeikernen en woonmilieus, Rotterdam 2021, 148-149.

Van Bremen e.a. 2009 (noot 10), 107.

Gepubliceerd

2023-12-09

Citeerhulp

Mens, N., & van Velzen, H. (2023). Veranderende idealen: Post 65-wijken in Capelle aan den IJssel. Bulletin KNOB, 122(4), 4–19. https://doi.org/10.48003/knob.122.2023.4.802

Nummer

Sectie

Artikelen

##plugins.generic.plaudit.displayName##